TaalTon den Boon

Unheimisch en unheimlich zijn beide correct

Vorige week ging het Natuurdagboek van Koos Dijksterhuis over ‘De unheimische marteldood van een woelrat’. Maar het ging ook over het woord unheimisch, dat behalve in de titel namelijk drie of vier keer in het dagboek zelf werd gebruikt: een natuurgebied heette een unheimisch doolhof en de schrijver vermoedde zelf unheimisch te worden gevonden door een vos. Zoveel unheimischheid – daar moesten wel lezers op aanslaan.

En ja, diverse lezers merkten op dat unheimisch geen Duits is en dat akelig, griezelig, luguber en onheilspellend in het Duits unheimlich heet, dat het gebruik van unheimisch dus fout is en dat de woelrat dus een ‘unheimliche marteldood’ had moeten sterven.

Die conclusie is wat voorbarig, maar unheimisch is inderdaad geen Duits, althans geen hedendaags Duits. Oudere edities van de ‘Grosser Duden Rechtschreibung’ omschrijven unheimisch echter wél: als ‘ungemütlich, selten für unheimlich’. Zo on-Duits is unheimisch ook weer niet.

Geen aanleiding gevend zich thuis te voelen

Toen unheimisch halverwege de 19de eeuw zijn entree maakte in het Nederlands, was de betekenis (net als in het Duits) eerder ongezellig (geen aanleiding gevend zich thuis te voelen) dan griezelig. Zo schreef De Tijd­spiegel in 1851 over een monnik die ons land bezocht: het was hem ‘wat vreemd, unheimisch’, vooral in het calvinistische Friesland, ‘maar in Noord-Brabant is de katholiek geheel te huis’. Snel daarna was unheimisch in onze taal alleen nog maar in gebruik in de sterkere betekenis ‘geen aanleiding gevend zich op z’n gemak te voelen’ oftewel naar, akelig en griezelig.

Vanuit hedendaags perspectief is unheimisch geen Duits, maar dat impliceert niet dat het geen goed Nederlands is. Unheimisch is in onze taal zelfs veel gewoner dan unheimlich. Die laatste variant krijgt echter soms toch de voorkeur van Nederlandse schrijvers die ook in hun moerstaal recht willen doen aan het hedendaagse Duits.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden