Taal Peter-Arno Coppen

Taal is niet alleen maar een instrument

Op de Deventer boekenmarkt kocht ik een dun boekje van de taalkundige H.J. Verkuyl, dat in 1984 in een kleine oplage als nieuwjaarsgeschenk is verschenen. De inhoud is een essay over het verschil tussen wat Verkuyl noemt een ‘functionalistische’ en een ‘structuralistische’ benadering van taal.

Dit klinkt ingewikkelder dan het boekje uitpakt. Verkuyl is een meester in het bedenken van ijzersterke voorbeelden, en de kwestie is relevanter dan ooit.

Moet je taal beschouwen als een instrument of als een abstract systeem? In 1984 kwam de opvatting op dat taal in het onderwijs alleen maar, of althans zo veel mogelijk, moet worden behandeld als instrument. Het gaat daar immers om het beheersen van een vaardigheid, en niet over filosofische bespiegelingen. Die zijn alleen weggelegd voor een paar leerlingen in de bovenbouw van het vwo, die daar een wetenschappelijke belangstelling voor hebben.

Maar dat kan helemaal niet

Je moet dus, zo was de gevolgtrekking van de functionalisten, in de beschouwing van de taal zo dicht mogelijk op de gebruikssituatie blijven zitten. Taal krijgt pas betekenis bij concreet gebruik.

Het essay van Verkuyl komt neer op de uitroep “Maar dat kan helemaal niet!” De betekenis van taal is in eerste instantie een abstracte betekenis. Wat betekent ‘deze pen’ in ‘Deze pen schrijft lekker’? Zelfs bij concreet gebruik kun je hier denken aan een specifieke pen of een soort pen, en dat is eigenlijk altijd zo. Door dat te negeren, doe je de taal tekort. Dat zou net zijn als een natuurkundige die zegt dat je de beschrijving van de zwaartekracht niet los kunt zien van een appel die van een boom valt.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden