TaalPeter-Arno Coppen

Ontvaccineren kan ook betekenen: beginnen met vaccineren

null Beeld

Een lezer die vermoedelijk de krant vroeg in de ochtend leest, verbaast zich over het voorvoegsel ‘ont-’ in de woorden ‘ontwaken’ en ‘ontbijten’. Je zou zeggen, zo speculeert hij, dat ‘ontwaken’ eigenlijk betekent ‘stoppen met waken’, en ‘ontbijten’ suggereert ‘stoppen met bijten’. Beide betekenissen zijn echter tegengesteld aan de werkelijke betekenissen. Hoe zit dat?

Het gemakkelijke antwoord hierop is dat sommige woorden met ‘ont-’ juist het begin van een handeling uitdrukken. Ontwaken is letterlijk ‘beginnen met wakker zijn’ en ‘ontbijten’ is ‘beginnen met bijten’, net zoals ‘ontbranden’ bijvoorbeeld ‘beginnen met branden’ is. In deze betekenis is het voorvoegsel ‘ont-’ echter niet meer productief. Je kunt geen nieuw werkwoord meer nemen en daar dan ‘ont-’ voorzetten. Je kunt van ‘vaccineren’ niet zomaar ‘ontvaccineren’ maken in de betekenis ‘beginnen met vaccineren’.

Tegengestelde toestand

Het werkwoord ‘ontvaccineren’ is trouwens wel voorstelbaar, maar dat zou dan iets betekenen als het vaccin verwijderen uit het lichaam. Die betekenis is dan ook afgeleid van het enige productieve proces met ‘ont-’: je neemt een zelfstandig naamwoord (‘het vaccin’), en met ‘ont-’ maak je daar een werkwoord van met de betekenis ‘het verwijderen van’ en dan de betekenis van dat zelfstandig naamwoord.

Zoals gezegd, dat is het gemakkelijke antwoord. Ik vertel er echter altijd graag bij dat de betekenis ‘beginnen met iets’ helemaal niet zo sterk verschilt van ‘verwijderen’. Beide betekenissen gaan over het veranderen van de ene toestand in een tegengestelde toestand. De overgang van niet wakker zijn naar wakker zijn, of van niet bijten naar wel bijten is van dezelfde orde als de overgang van een lichaam met vaccin naar een lichaam zonder vaccin. De woordvormingsprocessen mogen dan verschillen (ont- met werkwoord of naamwoord), de betekenis komt overeen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden