Taal Ton den Boon

Kun je nog iets anders dan de wijsheid in pacht hebben?

Een lezer struikelde over een passage in de krant waarin iemand anderen bleek te waarderen, omdat ze ‘niet zeggen dat ze de waarheid in pacht hebben’. Hedendaagse woordenboeken vermelden alleen de uitdrukking ‘de wijsheid in pacht hebben’. Kun je de waarheid wel in pacht hebben?

Het historische ‘Woordenboek der Nederlandsche taal’ noemt die uitdrukking expliciet, zij het als minder gewone variant van ‘de wijsheid in pacht hebben’. Toch komt deze variant vanaf het midden van de 19de eeuw geregeld voor in de media.

Deugd, schoonheid en wijsheid 

Er zijn nog andere varianten. Zo heeft schrijver Albert Helman het in zijn roman ‘Afdaling in de vulkaan’ (1949) over mensen die ‘de deugd in pacht’ denken te hebben en maakt dichter Jan Elburg zich in een interview in 1980 druk over ‘gezemel van mensen die menen dat zij persoonlijk de schoonheid in pacht hebben’.

Wie de wijsheid in pacht heeft, beeldt zich in of doet voorkomen alsof hij de enige is die iets echt weet. Naar analogie daarvan kan de betekenis van de waarheid in pacht hebben worden geparafraseerd als ‘doen voorkomen dat je de enige bent die weet wat de waarheid is’.

De strekking van de uitdrukking is ongunstig. Niemand kan immers exclusief aanspraak op de waar- of wijsheid maken en je gebruikt de uitdrukking dan ook suggestief, bijvoorbeeld om een ander belachelijk te maken (‘hij denkt dat hij de wijsheid/waarheid in pacht heeft’), of met een ontkenning (‘Jij hebt de waarheid niet in pacht’). De uitdrukking wordt overigens al in de 16de eeuw aangetroffen en werd toen al spottend of schertsend gebruikt.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden