null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Is dóórprikken wel een woord?

In het programma De Taalstaat merkte Frits Spits het recente gebruik van het woord ‘doorprikken’ op. ‘We moeten dóórprikken’, had Diederik Gommers gezegd. Spits merkte op dat het woord in deze gebruikswijze natuurlijk niets te maken had met de betekenis ‘iets ergens doorheen prikken’ of zelfs het figuurlijke ‘ontmaskeren’. Gommers bedoelde dat we moeten doorgaan met prikken, dat het vaccineren niet zou moeten stagneren. Een mooi voorbeeld van de grammaticale mogelijkheden van de taal, vond Spits.

Inderdaad, een mooi voorbeeld. Het lijkt een gewoon woord, ‘doorprikken’, met gewoon een nieuwe betekenis. Maar het heeft ook iets van een grammaticale constructie. Je kunt namelijk heel veel werkwoorden nemen en daar ‘dóór’ voorzetten. Dan krijg je de betekenis dat de actie die door dat werkwoord wordt uitgedrukt moet doorgaan. We moeten dóórlezen, we moeten dóórfietsen, we moeten dóórleven. Je kunt zelfs zeggen dat het moet dóórregenen. In al die gevallen is de extra betekenis ongeveer hetzelfde.

Durativiteit

Taalkundig heet dit ‘durativiteit’, en waarschijnlijk zelfs een versterking daarvan. Je kunt immers ook zeggen dat het ‘blijft dóórregenen’. Daarin drukt ‘blijven’ al durativiteit uit, maar dóór versterkt dat nog eens.

Het moet wel om een werkwoord zonder voorwerpen gaan. Je kunt wel zeggen ‘We moeten dóórlezen’ maar niet ‘We moeten dat boek dóórlezen’ (dan krijg je weer de normale betekenis van ‘doorlezen’). En het werkwoord moet ook niet een plotselinge gebeurtenis aanduiden. Een bom kan niet dóórontploffen bijvoorbeeld.

Het voorvoegsel ‘dóór’ kan zelfs bovenop een ander voorvoegsel komen: je kunt immers ook dóóronderhandelen of dóóronderzoeken. In dat opzicht lijkt het op ‘mee’ (‘meeonderhandelen’) en ‘uit’ (‘uitonderhandelen’), die ook een woord vormen dat tussen een woord en een grammaticale constructie in zit.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden