null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Ik wil u liever niet het hoofd breken

In schril contrast met de taalfout waarvoor ik dinsdag het boetekleed aantrok, kreeg ik op de laatste aflevering juist een heleboel reacties. Verschillende lezers reageerden enigszins korzelig: natúúrlijk zouden meer lezers de fout gezien hebben dan die ene! Ze vonden het waarschijnlijk niet belangrijk genoeg om te reageren. Dat neem ik graag aan, maar wat ik signaleerde was dat ik op eerdere fouten vaak tientallen reacties kreeg en op deze maar één. Dat vond ik een leuke aanleiding om het type fout toe te lichten, waarvan uit onderzoek is gebleken dat het minder vaak wordt opgemerkt.

Misschien ook van de weeromstuit wezen veel lezers mij erop dat het toch echt moest zijn ‘zich het hoofd over iets breken’ en niet ‘het hoofd over iets breken’. Inderdaad is ‘zich het hoofd over iets breken’ de gebruikelijkste vorm. Het is de enige vorm die in het meest recente woordenboek staat, en hij komt verreweg het meeste voor. Toch lijkt mij de variant zonder ‘zich’ niet helemaal uitgesloten.

Als enige nog springlevend

Om te beginnen blijkt de oorspronkelijke vorm te zijn ‘iemand het hoofd over iets breken’, dat volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal (1898) betekende ‘iemand gedurig lastig vallen met moeielijke of onbeduidende verzoeken of vragen, of met luid of zeurig gebabbel’. Dat ‘iemand’ kon gemakkelijk ‘zich (zelven)’ worden, of helemaal wegvallen. ‘So dat ick mijn hooft langher inde boeken niet en mach breken’, schrijft Samuel Coster al in 1615.

Het is een feit dat de variant ‘zich het hoofd over iets breken’ in de huidige taal als enige nog springlevend is. In de bekende verzameling van spreekwoorden en uitdrukkingen van F.A. Stoett uit 1923 staat hij al zo opgetekend (al is een van de voorbeelden daar ‘Breek ‘r je kop niet over vent’).

Toch schrijft Willem Oltmans in 1961 nog ‘Men brak het hoofd over de vraag…’, en in een landelijke krant stond vorig jaar: ‘Bso’s breken het hoofd over kinderopvang’. De variant zonder ‘zich’ lijkt dus nog niet helemaal uitgestorven.

Niet zo vreemd, want ‘zich’ heeft vrijwel geen betekenis in de uitdrukking.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden