null Beeld

TaalTon den Boon

Iets dat ‘brisant’ is, kan zomaar tot explosies leiden

Nog niet zolang geleden werd brisant meestal aangetroffen in contexten als brisante stoffen (springstoffen) of projectielen met brisante lading (explosieve lading). Daarin heeft dit woord een letterlijke betekenis: ontplofbaar oftewel explosief. In die betekenis is brisant de laatste jaren echter ongewoon geworden, behalve in samenstellingen als brisantbom en brisantgranaat (namen van projectielen met scherfwerking).

De notulen en premier Rutte

In de media wordt brisant nu vrijwel alleen nog maar figuurlijk gebruikt, vooral in de betekenissen ‘gemakkelijk tot ongeregeldheden leidend’ (‘een brisante situatie’) en ‘gemakkelijk tot ophef leidend’ (‘brisante informatie’). In die laatste betekenis is het woord dezer dagen in het nieuws. Premier Rutte kondigde vorige week immers aan dat de vrijgegeven notulen van het kabinetsberaad ‘brisante passages’ bevatten. Tot hoeveel ophef en politiek rumoer die passages uiteindelijk zullen leiden, wordt duidelijk in het Kamerdebat over de notulen.

Brisant is vanuit het Frans in het Nederlands terechtgekomen in de jaren tachtig van de 19de eeuw. Een vroege vindplaats is bijvoorbeeld het Algemeen Handelsblad van 22 oktober 1886, waarin sprake is van een ‘beproeving van granaten met zogenaamde brisante springlading’. Bijna een eeuw lang werd het woord alleen in militaire context aangetroffen. Pas tegen het einde van de 20ste eeuw raakte het woord ook in een figuurlijke betekenis ingeburgerd.

Zie ook: barsten en verbrijzelen

Brisant is in het Frans afgeleid van het woord briser (breken, verbrijzelen), dat mogelijk verwant is met een Laatlatijnse term voor druiven persen: brisare. Deze werkwoorden zijn allebei terug te voeren op een Keltische taalvorm, waarin ook onze werkwoorden barsten en verbrijzelen en mogelijk ook het zelfstandig naamwoord bres (gat) hun oorsprong vinden.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden