TaalTon den Boon

Hoe moet het nu verder met de aalmoezenier?

Woorden zijn niet alleen verankerd in de wereld waarnaar ze verwijzen, maar vaak ook in elkaar. Neem aalmoezenier, de naam van (rooms-katholieke) geestelijke verzorgers in leger en gevangenis. Qua betekenis heeft aalmoezenier op het eerste gezicht niet zoveel te maken met aalmoes (gift uit liefdadigheid), maar toch stel ik me voor dat de aalmoezeniers zich deze week enigszins van hun anker afgeslagen voelden toen het Bijbelgenootschap aankondigde aalmoes ouderwets te vinden en uit de Nieuwe Bijbelvertaling te schrappen.

Aalmoes en aalmoezenier hebben namelijk – als je ver terugkijkt in onze taalgeschiedenis – dezelfde oorsprong: het Griekse woord eleēmosúnē. Dat kun je vertalen als medelijden, maar ook omschrijven in Bijbelse termen als barmhartigheid, erbarmen en ontferming. ­Onder invloed van het Latijnse woord alimonia (voedsel) werd eleēmosúnē in het Oudfrans almos­ne en (vervolgens) in het Middel­nederlands aelmose. Daarmee werd een liefdegave bedoeld: een muntje of voedsel dat je uit naastenliefde geeft aan wie noodlijdend is. In de Middeleeuwen was dat de taak van de aelmoesenier: een geestelijke die namens kerk of stadsbestuur voedsel uitdeelde aan de nooddruftigen.

Rond 1800 belastte het Nederlandse leger een aantal geestelijken met ‘herderlijke pligten’ voor militairen. Waren ze protestant, dan heetten ze veldpredikers, maar rooms-katholieke geestelijken werden betiteld als aalmoezeniers.

Als het om zielzorg (geestelijk voedsel?) voor militairen gaat, doet het er in de praktijk blijkbaar niet toe van welk geloof de geestelijk verzorger is, want in Nederlandse teksten tref je ook weleens combinaties als ‘joodse/protestantse aalmoezenier’ aan. In het Belgische leger heten zelfs álle functionarissen van de Dienst voor Religieuze en Morele Bijstand – dus ook de protestantse – officieel aalmoe­zeniers.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden