Taal Peter-Arno Coppen

Hoe het woord ‘nebukadnezar’ veranderde in ‘jager’ - of juist niet

Er zijn weinig mensen die nooit gefrappeerd zijn door de etymologie, de wetenschap over de herkomst van woorden en zinnen. Cabaretier Wim Daniëls noemt in een van zijn voorstellingen het moment waarop hij zich realiseerde dat het dialectwoord ‘onjeklonje’ afgeleid was van het Franse eau de Cologne (water van Keulen).

Ik denk dat het aantrekkelijke hiervan is dat je ineens iets ziet wat volkomen logisch is en voor de hand ligt, maar wat je voorheen nooit opgemerkt hebt. Het is alsof je het zelf ontdekt. De valkuil hierbij is dat je op grond van vage klankovereenkomsten gemakkelijk zelf afleidingen kunt bedenken, zoals de ooit serieus geopperde hypothese dat ‘kwispelen’ is afgeleid van ‘ik wil spelen’.

In werkelijkheid is de etymologie een vrij strenge wetenschap, waarbij elke veronderstelde verandering in vorm of betekenis op een goudschaaltje moet worden gewogen. Wijlen hoogleraar taalkunde Maarten van den Toorn vertelde mij eens de anekdote uit zijn studententijd dat als iemand een onwaarschijnlijke afleiding voorstelde altijd wel iemand uitriep: “Bukad valt weg!”

Nee plus nee is ja

De oorsprong hiervan lag in een schertsafleiding van ons woord ‘jager’ uit de naam ‘Nebukadnezar’. Die ging als volgt: de onbeklemtoonde uitgang ‘zar’ verandert eerst in ‘zer’ en de ‘z’ ligt dicht bij de ‘g’. Vervolgens valt ‘bukad’ in de loop der jaren weg, en je houdt ‘Neneger’ over. Nee plus nee is ja, en zo krijg je ‘jager’. 

De grap neemt alle fouten op de korrel: quasi-logica (nee plus nee is ja), pseudo-klankverandering (‘zar’ wordt ‘ger’), en ten slotte het volslagen uit de lucht gegrepen ‘bukad valt weg’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden