Taal Ton den Boon

Een uitdrukking als ‘een boek of tien’ is stokoud en haast onbeperkt bruikbaar

Een lezer mailt dat formuleringen als ‘een graad of twintig’ hem altijd hebben geïntrigeerd. “Valt er wat over te zeggen?” vraagt hij.

Jazeker, het sjabloon ‘een ... of ...’ is stokoud. Zo heeft P.C. Hooft het rond 1600 al over ‘een schip oft twee’. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) schrijft dat de uitdrukking zelfs al in de Middeleeuwen voorkwam, maar alleen met het getal twee.

Zo staat in een Middelnederlandse bron: ‘Rust u enen dach of twee’. ‘Vermoedelijk’, schrijft het WNT, ‘is de uitdrukking begonnen bij het getal twee en vandaar bij uitbreiding op drie, vier en verder overgebracht’. Als het eerste woord in ‘een dag of twee’ het telwoord één is, betekende deze uitdrukking oorspronkelijk trouwens ‘één dag of twee dagen’.

Een stuk of wat

In ‘een man of tien’ of ‘een graad of 20’ vatten we het eerste woord nu op als een lidwoord en ‘een ... of ...’ betekent simpelweg ‘ongeveer’. ‘Een man of tien’ is dus ongeveer tien man: het kunnen er ook negen of elf zijn. Als het ‘een graad of 20’ is, kan het ook 19 of 21 graden zijn, maar niet 13 of 27.

In ‘een ... of ...’ kan op de eerste puntjes elk telbaar zelfstandig naamwoord staan (‘een idee of vijf’, ‘een paus of tien’). Op de tweede puntjes kan ongeveer elk telwoord staan: ‘een dalmatiër of 3, 10, 100’.

‘Een stuk of wat’ is een aparte uitdrukking, die in z’n geheel ‘een niet precies bekend aantal’ betekent, zoals in ‘Hij heeft een stuk of wat vriendinnen’. Het sjabloon ‘een … of …’ is trouwens niet typisch Nederlands. Er zijn pendanten in het Engels (‘a day or ten’) en in sommige Duitse dialecten (‘ein Mann oder zehn’).

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden