Taal Peter-Arno Coppen

Een pijne plek, waarom kan dat niet?

Waarom kun je wel een zere plek hebben, maar geen pijne plek, terwijl iets net zo goed zeer doet als pijn doet? Het gemakkelijke antwoord is dat ‘zeer’ een bijvoeglijk naamwoord is en ‘pijn’ een zelfstandig naamwoord. Alleen bijvoeglijke naamwoorden kunnen voor een zelfstandig naamwoord staan en dan verbogen worden. Toch is dat niet het hele verhaal.

Het woord ‘zeer’ is oorspronkelijk een bijvoeglijk naamwoord met als betekenis ‘pijnlijk’ (de Engelse woorden sore en sorry hebben dezelfde oorsprong), maar die gebruikswijze is al vanaf de Middeleeuwen beperkt tot enkele vaste verbindingen (een zere vinger, een zeer hoofd). Ook het zelfstandig naamwoord ‘(het) zeer’ zie je nog maar sporadisch, in hartzeer, oud zeer of kleinzerig. Het dominante gebruik van ‘zeer’ is het bijwoordelijke gebruik (‘zeer geschikt’), dat alleen ‘erg, in hoge mate’ betekent.

Je hebt ook de uitdrukking ‘zeer doen’, maar het is onduidelijk wat voor woordsoort je daar hebt. Op grond van ‘pijn doen’ en ‘leed doen’ zou je zeggen zelfstandig naamwoord, maar je hebt ook ‘vrolijk doen’ en ‘boos doen’, met bijvoeglijke naamwoorden. Die laatste gebruikswijze lijkt beperkt tot personen: als je zegt ‘Hij doet koud’, dan heb je het over een persoon en niet over bijvoorbeeld een koelkast. Anderzijds heb je ook ‘Iets doet goed’, waarbij ‘goed’ echt wel een bijvoeglijk naamwoord is.

Vermoedelijk lijken pijn, zeer en leed in combinatie met ‘doen’ sterk op eigenschappen. Daardoor zijn taalgebruikers geneigd deze woorden als bijvoeglijk naamwoord op te vatten. Dus krijg je ook pijne voeten.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden