Taal Ton den Boon

‘Een op de 5 X’en is geen X meer’ is een uitspraak die tot nadenken stemt

Niet alleen qua inhoud, maar ook wat betreft de vorm was de kop die gisteren op de voorpagina van Trouw stond, interessant: 'Een op de vijf kerken is geen kerk meer'. Het is oppervlakkig gezien een onlogische zin - een op de vijf X'en is geen X meer - of in elk geval een paradox. 

Dat we zo'n paradox tijdens het lezen toch meteen begrijpen, hebben we te danken aan de kennis over woordbetekenissen in ons geheugen. In dat mentale lexicon ligt opgeslagen dat het woord kerk meerdere betekenissen heeft. Het kan verwijzen naar het gebouw dat gemaakt is voor het houden van godsdienstoefeningen, het kerkgebouw dus, maar ook naar de ruimte waar godsdienstoefeningen gehouden worden. 

Mentaal lexicon

Vaak vallen die beide betekenissen samen, maar dat is niet altijd het geval. In samenstellingen als huiskerk of straatkerk bijvoorbeeld hebben we niet te maken met kerk in de betekenis kerkgebouw, maar alleen met kerk in de betekenis ruimte voor godsdienstoefeningen. Op dezelfde manier lezen we automatisch ook de aangehaalde krantenkop: een op de vijf kerkgebouwen is niet langer een ruimte voor godsdienstoefeningen. 

Een goed ontwikkeld mentaal lexicon is altijd handig om zo'n schijnbare paradox op te lossen, maar belangrijker is dat we een uitspraken van het type 'X is niet altijd een X' (of een variant daarop) automatisch interpreteren als een indicatie dat X meerduidig is. Zelfs bij woorden met slechts één woordenboekbetekenis gaat er een belletje rinkelen als we 'X is niet altijd een X' lezen: zo'n uitspraak stimuleert ons om te gaan nadenken over de betekenis van de woorden die we lezen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden