null Beeld

TaalTon den Boon

Een gijzelaar kan gijzelen én worden gegijzeld

Het hoofdcommentaar ging vorige week over de treinkaping in 1977, waarbij treinkapers ook wel gijzelnemers werden genoemd, terwijl de gegijzelden soms als gijzelaars werden aangeduid. Bij een lezer leidde dat tot terminologische verwarring: het zijn toch juist de gijzelnemers die gijzelaars heten? Dat is een opmerkelijke vraag, want nog niet zolang geleden werd de krant juist gekapitteld als gijzelaar ‘persoon die gijzelt’ betekende.

Eeuwenlang, tot in de jaren zeventig van de vorig eeuw, werd met gijzelaar namelijk steevast verwezen naar de gegijzelde persoon. Wie gijzelaar vroeger gebruikte ter aanduiding van de gijzelnemer kreeg geheid een schrobbering van een schoolmeester of purist.

Decennialang stond dan ook alleen die ‘passieve’ betekenis (iemand die gegijzeld wordt) in de woordenboeken. Pas in 1984 voegde Van Dale een tweede betekenis toe aan het lemma gijzelaar: ‘degene die gijzelt, gijzelhouder, gijzelnemer, kaper.’ Een editie later bleek de redactie daar toch wat reserves bij te hebben. De omschrijving werd: ‘(… ten onrechte voor) degene die gijzelt’.

Actieve betekenis

Toch is het niet onbegrijpelijk dat gijzelaar naast de passieve ook een actieve betekenis heeft gekregen. Een baggeraar baggert, een folteraar foltert en een verzekeraar verzekert. Naar analogie daarvan gingen mensen aan het eind van de 20ste eeuw denken dat een gijzelaar net zo’n handelende persoon is: iemand die gijzelt dus.

Dat kan ook, mits je gijzelaar interpreteert als een afleiding van gijzelen. In feite heeft het woord echter een andere herkomst: gijzelaar gaat terug op het Middelnederlandse woord g(h)iselaar, dat een verlenging is van g(h)isel (gegijzelde). Omdat de etymologie geen rol meer speelt bij de huidige betekenis van gijzelaar, kan dit woord nu zowel gegijzelde als gijzelnemer betekenen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden