Déjà Vu Coup Iran

Churchill had graag geholpen om de Iraanse premier omver te werpen

Demonstratie in Teheran tegen de sjah in januari 1953. Beeld ANP

Niet alleen de Iraanse premier Mohammed Mossadeq geloofde in augustus 1953 dat de coup tegen hem was mislukt. De CIA, een van de regisseurs, dacht hetzelfde. Kermit Roosevelt jr., een van de belangrijkste agenten van de dienst ter plaatse, kreeg het advies om te maken dat hij wegkwam. De kleinzoon van president Theodore Roosevelt weigerde te vertrekken, bleef onrust zaaien en zie, een tweede poging tot staatsgreep lukte.

Operatie Ajax, of Operatie Laars zoals de eveneens betrokken Britse MI6 de coup noemde, nestelde zich daarna in het geheugen van veel inwoners van Iran. Minstens een deel van de antiwesterse sentimenten in het land laten zich verklaren uit de gebeurtenissen van 66 jaar geleden.

De betrokkenheid van de Nederlandse AIVD bij sabotage van het Iraanse kernprogramma in 2007, beschreven door Volkskrant-journalist Huib Modderkolk in zijn deze week verschenen boek ‘Het is oorlog maar niemand die het ziet’, zal menigeen in Iran bevestigen in dat denken: Amerikanen en Europeanen willen van het land een marionettenstaat maken om zo makkelijker te kunnen beschikken over de rijkelijk aanwezige olie.

Jonge sjah

De liberale aristocraat Mohammed Mossadeq (1882-1967) werd in 1951 premier van Iran. Hij draaide toen al decennialang mee in de politiek van dat land. Zijn loopbaan was wel flink getekend door zijn verzet tegen de zelfbenoemde monarch Reza Shah en diens zoon en opvolger Mohammed Reza. Mossadeqs aantreden was ook zeer tegen de zin van deze jonge sjah, die tijdens de Tweede Wereldoorlog op de troon kwam omdat zijn vader zich pro-Duits had opgesteld.

De nieuwe premier ging onmiddellijk aan de slag met het terugdringen van de buitenlandse invloed in Iran. Nationalisering van de olie-industrie, grotendeels in Britse handen, hoorde daarbij.

De optie van een door Amerika mee georkestreerde en gesteunde coup tegen Mossadeq kwam al snel op tafel. Onder de Democratische president Harry Truman kreeg de CIA geen groen licht voor zo’n ingreep. Met de beëdiging van zijn Republikeinse opvolger Dwight Eisenhower kregen de haviken in Washington meer invloed. Zij vonden een staatsgreep verdedigbaar: met het wegwerken van de westerse mogendheden in Iran plaveide Mossadeq misschien wel het pad voor grotere invloed van Moskou. Ook de sjah, aanvankelijk tegen omverwerping van de regering-Mossadeq uit angst voor zijn achterban, verklaarde zich voorstander.

Doodstraf

Voor een relatief klein bedrag (één tot mogelijk enkele miljoenen dollars) slaagde de staatsgreep in twee pogingen. Het meeste geld ging zitten in het omkopen van mensen. Verder smokkelde de CIA geweren en stenguns het land in. Het leggen van de juiste contacten met sjah-aanhangers, geestelijken en anglofielen droeg eveneens bij aan het welslagen, net als het verspreiden van onjuiste geruchten. Fake news was ook toen al een machtig wapen.

Mossadeqs doodstraf na de coup werd later omgezet in drie jaar gevangenis. Daarna had hij tot zijn dood huisarrest.

Roosevelt oogstte grote waardering voor zijn opereren in Iran. President Eisenhower beloonde hem in het geheim met de National Security Medal. De 78-jarige Britse premier Winston Churchill, herstellende van een hartinfarct, was vooral jaloers op de geheim agent. “Jongeman”, zei hij, “als ik een paar jaar jonger was geweest, dan zou ik niets liever hebben gewild dan onder uw bevel dienen in deze grote onderneming.”

De CIA gaf Roosevelt in 1954 de opdracht om in Guatemala een staatsgreep te organiseren. Hij weigerde. Volgens hem ontbrak in het Midden-Amerikaanse land de essentiële onderstroom van verzet, die Operatie Ajax tot een succes had gemaakt.

De CIA zette door in Guatemala en de coup lukte. De dienst zou, met wisselend succes, nog veel vaker regimes (mee) omverwerpen, onder meer in Indonesië en Chili.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden