Column Rob Schouten

Alles is psychologie tegenwoordig

Een man gaat naar de kerk en ergert zich eraan dat niemand ziet dat hij een nieuwe pruik draagt. Hij betast het dienstmeisje van zijn vrouw, wordt betrapt en ontloopt zijn echtgenote de komende maanden. Hij wandelt door het veld, krijgt opeens aandrang, gaat een leegstaand huis in maar vreest dat de eigenaar zal binnenkomen. Zijn stad staat in brand en hij beschrijft hoe het vuur van de ene wijk naar de andere overslaat. Aan het eind van elk jaar telt hij zijn geld, dankt God en stelt vast dat hij nog last heeft van zijn niersteen.

Ik heb het over Samuel Pepys, de zeventiende-eeuwse Engelse ambtenaar die van 1660 tot 1669 een dagboek bijhield, een van de beroemdste ter wereld. Het geeft ons een kijkje in de Engelse wereld van de zeventiende eeuw. Een wereld zonder psychologie want nog fascinerender dan zijn beschrijving van zichzelf en zijn omgeving is het feit dat hij nauwelijks een blik in zijn eigen ziel slaat. 

Reclamewereld

Het leven als een optelsom van feiten en ervaringen, wij van de eenentwintigste eeuw kunnen het nauwelijks meer geloven: psychologie kleeft inmiddels aan alles wat we doen en ­denken. Het is wellicht het grootste gezonken cultuurgoed aller tijden. De kranten staan er vol mee, televisieseries lopen ervan over, zonder psychologie zou de reclamewereld een ­dode letter zijn, en iedereen loopt voortdurend met zijn psychologische inzichten te koop: Jantje doet zus of zo omdat hij ten diepste...

Toch is het nog niet zo lang geleden dat mensen het zonder verklaringen van de ziel stelden. Een ongeletterde tante van mij had het (ik spreek over de jaren zestig) altijd over spychologie, dat ze kennelijk met spiegels associeerde: het zegt iets over de toenmalige status van de psychologie. Ze had dan ook geen Nietzsche of Kierkegaard gelezen, die meer nog dan filosoof eigenlijk psycholoog waren, en aan de wieg van de wetenschappelijke en alledaagse psychologie staan.

Opdonderen

Inmiddels is het zo wijdverbreid geraakt dat je er ook weleens genoeg van kunt krijgen. Elk menselijk doen en laten heeft wel een verklaring maar helpt dat inzicht ons ook verder? Zijn al die zielknijpers niet ook een beetje kwakzalvers?

Afgelopen week werd ik in deze zaak beproefd; vriend B. vond de psychologie onzin, vriend G. daarentegen verruilde zijn geletterde status voor een studie in de psychologie. H., psychiater, keek er weer op neer, twee van mijn dochters zijn psycholoog en helpen gezinnen in nood. Waar sta ik? Zoals gewoonlijk weer ergens in het midden. Ook mij is psychologisch denken met de paplepel ingegoten, ik probeer Trump en Kim Jong-un te begrijpen maar ik wil ook dat ze allebei opdonderen.

Op Wikipedia lees ik: de psychologie wil het gedrag van mensen beschrijven, begrijpen en van daaruit soms ook kunnen voorspellen. Dat laatste lukt voor groepen mensen (bijvoorbeeld: ‘De meerderheid zal zich zus en zo gaan gedragen.’) vrij aardig, maar op het niveau van het individu (‘Zij of hij zal zich zus of zo gaan gedragen.’) is de voorspellende kracht van de psychologie (nog) heel zwak. Oké dan, ik geef de psychologen alle kansen maar dan moeten ze wel echt met iets komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden