null Beeld
Beeld

Achter de SchermenJoep Engels

Virus-vraagbaak Joep Engels schrijft al een jaar alleen over corona: ‘Ineens stond ik in de spotlights’

Sinds er in maart vorig jaar een coronateam in het leven werd geroepen, schrijft Joep Engels voor Trouw als ‘selfmade viroloog’ over alles wat met het coronavirus te maken heeft. Hoe was het om zo lang met één onderwerp bezig te zijn?

Met de wetenschappelijke bladen Nature en Science binnen handbereik en een leger virologen in zijn telefoon schrijft Joep Engels al ruim een jaar over nog maar één ding. Samen met vijf andere Trouw-journalisten vormt hij het coronateam van de krant en staat hij sinds het begin van de crisis in nauw contact met de frontlinies. Dat klinkt heroïscher dan het is, want ook Engels was door de thuiswerkverplichting aan huis gebonden en vergaarde zijn nieuws dus vooral vanachter zijn bureau via de telefoon. Als ‘selfmade’ corona-expert is hij, voor zowel collega’s als lezers, dé virus-vraagbaak. Gingen die vragen aan het begin van de pandemie nog vooral over het indammen van het besmettingsgevaar en de noodzaak van de coronamaatregelen, inmiddels is het merendeel van de Nederlanders ingeënt en is de focus verschoven naar de werking van de vaccins en een mogelijke opleving van het virus na de zomer. Zondag leest u hierover meer in een Digitale Editie op uw tablet en mobiel, die is samengesteld rond het thema vaccineren en de vraag waar we nu staan in de pandemie.

Joep Engels is afgestudeerd natuurkundige. Hij werkt 25 jaar voor Trouw, waar hij deel uitmaakt van de wetenschapsredactie.

Onder vrienden en collega’s is het tegenwoordig dé vraag waarmee ieder gesprek begint: ben jij al gevaccineerd?

“Ik heb mijn tweede vaccinatie net gehad. Ik ben een van die 60- tot 64-jarigen die AstraZeneca krijgen – het sullengroepje. In de wachtruimte ging iemand van zijn stokje en moest worden afgevoerd met een brancard, maar zelf voel ik me tot nu toe uitstekend.”

Eind februari 2020 berichtte de krant over de eerste Nederlandse coronabesmetting: een 56-jarige man uit Loon op Zand. Kun jij je het moment nog herinneren waarop je dacht: dit is menens.

“Geen reden tot paniek, hoorde je toen nog veel, ook onder experts als hoogleraar virologie Marion Koopmans en Roel Coutinho, emeritus hoogleraar epidemiologie. In Italië zijn ze slordig met het traceren en inperken van de besmettingen, maar in Nederland is dat anders, was het heersende gevoel. Dat veranderde snel toen ook buiten Noord-Brabant gevallen opdoken waarbij de bron niet meer te achterhalen viel.”

Je bent nu meer dan een jaar ‘coronadeskundige’. Hoe is het om zo lang zo intensief met één onderwerp bezig te zijn?

“Ik ben van huis uit natuurkundige en schreef als wetenschapsredacteur voor Trouw vooral over het universum. Virologie was een beetje een ver-van-mijn-bedshow, een onderwerp dat ik me heb moeten eigen maken. Dat is lastig, vooral als je er niet op uit kunt. Het is zeker in het begin een mer à boire, er komt veel op je af. Terwijl alle schrijvende journalisten al thuiswerkten, zaten we met het coronateam tot het laatst op de krant, tot ook wij door Cees (van der Laan, hoofdredacteur, red.) naar huis werden gestuurd. Als je gewend bent om te schrijven over proeven in afgelegen labs, waar maar een klein deel van de lezers in is geïnteresseerd, is het spannend om nu eens in de spotlights te staan. Iedereen kijkt mee en wil graag lezen wat je schrijft.”

Je bent voor nieuws en duiding aangewezen op een kleine groep experts, op wie ook andere media een beroep doen. Hoe ga je daarmee om?

“Journalisten gaan achter dezelfde mensen aan, dus die benader je na een tijdje alleen met specifieke vragen over hun vakgebied. Je wil ook weleens iemand anders aan het woord laten dan Marion Koopmans of epidemioloog Hans Heesterbeek. De topvirologen zijn bovendien vaak moeilijk te bereiken. Iemand als hoogleraar virologie Eric Snijder sprak ik begin vorig jaar nog geregeld, later kreeg je als je hem mailde een automatisch antwoord omdat hij het zo druk had. Dan ga je op zoek naar alternatieven.

“Het lastige, ook voor wetenschappers, is dat er over het virus zoveel níet bekend is, terwijl de berichten over elkaar heen buitelen. Over een studie waarop je normaal gesproken niet zou varen, krijg je van collega’s dan toch vragen omdat andere media er wél over schrijven. Virusdeeltjes die dagenlang overleefden op een trapleuning in Thailand, of een besmettingsgolf onder bezoekers van een restaurant – zulk nieuws kun je alleen brengen als er bevestiging is van iemand uit het veld. Corona of niet, ik ga daarbij toch op m’n oude journalistieke gevoel af.

“Wat het bijzonder maakte was dat mijn eigen leerproces min of meer parallel liep aan dat van de lezers. Je begint bij het begin en probeert zo eenvoudig mogelijk uit te leggen hoe het zit: wat doet het virus, wat gebeurt er als je een vaccinatie krijgt? In een interview als dat begin maart vorig jaar met Hanneke Schuitemaker, hoofd virale vaccins bij Janssen Vaccines, komt stap voor stap aan bod welke horden er moeten worden genomen op de weg naar een vaccin, en waarom de productie ervan eerder een marathon is dan een race naar de eindstreep.”

De coronamaatregelen en vaccinatiecampagne roepen felle reacties op van zowel voor- als tegenstanders. Wat heb je daarvan gemerkt?

“‘Wees eens wat kritischer, jullie praten het RIVM na’, hoor ik nog weleens van lezers. Ze hebben de indruk dat het RIVM als een dictator het verloop van de pandemie en de lockdownregels bepaalt, en iedereen slaafs volgt. Ik probeer dan uit te leggen dat de RIVM-lijn de wetenschappelijke lijn is, en dat we veel deskundigen buiten het RIVM benaderen, van de universiteiten van Groningen tot Maastricht, van Amsterdam tot Rotterdam. Ook onder wetenschappers zijn er overigens rekkelijken en preciezen – na verloop van tijd kun je hun reacties op vragen vrij nauwkeurig voorspellen.”

Het aantal besmettingen daalt snel, alleen afgelopen week al werden meer dan 1,4 miljoen prikken gezet. Zijn we binnenkort van het virus af?

“Hoe meer mensen zijn ingeënt, hoe groter de kans dat een mutatie waarmee het virus de vaccins ontwijkt komt bovendrijven. Dan kan het opnieuw spannend worden. Rijke landen hebben niet bepaald de koninklijke weg bewandeld en massaal vaccins gehamsterd, terwijl elders in de wereld grote tekorten waren. We zijn er pas vanaf als een groot deel van de wereldbevolking is ingeënt. Zover zijn we nog lang niet.

“De vaccinatiecampagne verdient niet de schoonheidsprijs en kwam hortend en stotend op gang. De leveringsproblemen bij AstraZeneca, het besluit om de vaccins van AstraZeneca en Janssen niet langer te gebruiken voor jongere leeftijdsgroepen – hadden we voor de krant net een vaccinatieschema gemaakt, was dat de volgende dag alweer achterhaald.

“Aan de andere kant: de ontwikkeling van een vaccin is nooit eerder zó snel gegaan. In het voorjaar van 2020 dachten we nog dat een vaccin weleens vijf jaar op zich zou kunnen laten wachten en een effectiviteit zou hebben van maximaal 60 procent. Als je kijkt waar we nu staan, mogen we ons best gelukkig prijzen.”

Vallen er al lessen te trekken?

“Een van de dingen waarover we zullen moeten gaan nadenken, is de manier waarop we met dieren omgaan. Ebola, de Mexicaanse griep en de Sars-epidemie hebben eerder al duidelijk gemaakt dat virussen kunnen overspringen van dier naar mens en zo een gevaarlijke epidemie kunnen veroorzaken. Deze zoönosen ontwikkelen zich in gebieden waar heel veel mensen samenleven met heel veel dieren. Dan hebben we het niet alleen over wildmarkten in China, maar ook over de intensieve veehouderij dicht bij huis. Als we zo’n Nederlandse zoönose niet willen, moeten we onze omgang met dieren en met de natuur aanpassen.”

Je schreef onlangs weer over je oude vakgebied, de sterrenkunde. Was dat een verademing?

“Iedereen is een beetje coronamoe aan het worden. Het virus zal ook na de zomer een onderwerp blijven, maar er komt meer ruimte voor verbreding en daar verheug ik me op. Er is tijdens de pandemie veel nieuwe kennis opgedaan. Neem alleen al de mRNA-technologie waarvan de vaccins van Pfizer/BioNTech en Moderna gebruikmaken en die mogelijk ook tegen kanker kan worden ingezet. Ik ben over het virus voorlopig niet uitgeschreven, maar zo intensief als afgelopen jaar zal het niet meer worden.”

Welke keuzes worden er gemaakt bij het schrijven van artikelen en hoe pakken wij ons onderzoek aan? In Achter de Schermen vertellen journalisten van Trouw hoe ze te werk gaan. Er is ook een Achter de Schermen podcast, die is hier te vinden. Of open hem via iTunes, Spotify of Google Podcasts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden