Achter de schermen Peter Henk Steenhuis

Peter Henk Steenhuis over de serie ‘Zin in muziek’: Je leert op een hele andere manier luisteren

Muziek en zingeving, vallen die te combineren? Samen met altviolist Annemieke Huls gaat redacteur Peter Henk Steenhuis op zoek naar het antwoord op deze vraag. In de krant én tijdens live concerten in het Utrechtse muziekcentrum Tivoli Vredenburg.

Hoe kwam je op het idee voor de serie ‘Zin in muziek’?

“Daar gaat een heel verhaal aan vooraf. Als filosofieredacteur had ik tussen mei 2013 en maart 2015 bijna wekelijks contact met de toenmalige denker des Vaderlands, René Gude. In die periode hoorde hij dat hij stervende was door uitzaaiingen van botkanker. Toch bleef hij werken. Dat gaf hem ‘zin’, zei hij tegen me. Zijn woorden bleven me bij. Zingeving is voor Trouw een belangrijk thema. Maar persoonlijk vond ik ‘zin’ een vreselijk woord. Vaag, zweverig, omgeven met spruitjeslucht. Wat moest ik ermee? Daarover ging ik met Gude in gesprek. Door het begrip op te delen in vier thema’s – zinnelijk, zintuiglijk, zinrijk en zinvol – maakten we het concreet. ‘Zinnelijk’ gaat over lust en het lijfelijke. ‘Zintuiglijk’ over beleving en schoonheid. ‘Zinrijk’ over gedachtes en woorden. En ‘zinvol’ tot slot over betekenis en een achterliggend doel. Dit concept heb ik verder uitgewerkt. Ik ben er ook veel over gaan schrijven en praten. Zo geef ik trainingen bij bedrijven over hoe die de vier z’en kunnen gebruiken om burn-outs bij medewerkers te voorkomen. Maar de link met muziek had ik grappig genoeg nooit gelegd. Tot ik een e-mail kreeg van altvioliste Annemieke Huls. ‘Zin kan ons ook helpen om anders naar muziek te leren luisteren’, schreef ze me. Ik was meteen nieuwsgierig. Een paar maanden later was onze serie een feit.”

Filosofieredacteur en schrijver Peter Henk Steenhuis (1969) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds 1994 werkt hij (parttime) bij Trouw. Zijn boeken ‘Filosofie van het kijken’ en ‘Denken over dichten’ kwamen op de shortlist van de Socrates Wisselbeker. Met denker des Vaderlands René Gude schreef hij het kunstboek ‘Door het beeld, door het woord’. Steenhuis is partner in kenniscentrum ZinverZetten en geeft veel lezingen en workshops over zingeving, zowel in het bedrijfsleven als bij de overheid.

Wat doen jullie precies samen?

“We zijn op zoek gegaan naar manieren om mensen muziek op een andere manier te laten beleven. Door ze te laten ervaren wat muziek met hun lijf doet. Door ze te laten snappen wat er in een muziekstuk gebeurt. Door ze te helpen om woorden aan hun muzikale ervaringen te geven. We schrijven daarover stukken voor Trouw. En – heel bijzonder – we brengen die verhalen tot leven tijdens acht muziekavonden in Tivoli Vredenburg.”

Hoe ziet zo’n avond eruit?

“Annemieke selecteert de musici die optreden, ik ga met hen en het publiek in gesprek. De eerste aflevering ging bijvoorbeeld over het zinnelijke, over hoe je met je hele lichaam naar muziek kunt luisteren. Blokfluitist Raphaëla Danksagmüller bespeelde de duduk, een Armeens rietinstrument. De trillingen daarvan voel je echt in je maag. Ze vroeg het publiek ook om de klanken mee te zingen. Wat doet zoiets met je? Ga je door die lijfelijke ervaring anders luisteren? Bij een avond over het zintuiglijke begonnen we met het publiek een stuk geblinddoekt te laten horen. Zo proberen we mensen steeds te verrassen en ze aan het denken te zetten.”

Vinden ze dat niet een beetje ongemakkelijk?

“Tot mijn verbazing niet. Sterker nog, de gemiddeld honderd bezoekers per avond doen allemaal actief mee. Als ik met mijn microfoon door de zaal loop, wil bijna iedereen wel meepraten.”

Hoe hebben jullie de thema’s voor de concerten gekozen?

“Bij elk van de vier z’en hebben we twee thema’s bedacht, die handvatten geven om anders te leren luisteren. Het nut van muziek, de taal van muziek en muziek en religie bijvoorbeeld.”

Sommige mensen vinden dat praten over muziek afleidt van de beleving ervan.

“Zelf ervaar ik juist het tegenovergestelde. Als leek had ik een beperkt muziekvocabulaire. Ik vond iets mooi, of niet. Door dit project heb ik veel meer taal tot mijn beschikking gekregen om over muziek te schrijven en te praten. Als je je gevoelens en gedachten onder woorden kunt brengen, beklijven ze beter. Dat zorgt voor een intensere ervaring. Voor verdieping, kortom. Voor de deelnemende musici geldt dat trouwens net zo goed. Neem violiste Diamanda Dramm. Zij geeft veel internationale masterclasses. Dankzij haar medewerking kan ze naar eigen zeggen nu beter uitleg geven over haar muziek. En studenten misschien zo wel op een andere manier inspireren.”

Hoe anders luister je nu zelf?

“Veel bewuster en aandachtiger. Net als veel mensen heb ik soms best moeite met moderne klassieke muziek. Die is vaak minder ‘mooi’ en daardoor moeilijker om naar te luisteren. Maar als je uitleg krijgt over wat er in zo’n stuk gebeurt, is de kans groot dat je het meer gaat waarderen. De Iraakse componist en violist Hawar Tawfiq vertelde bijvoorbeeld hoe hij te werk ging bij het componeren van zijn stuk Unificazione, naar aanleiding van het 25-jarige bestaan van het Verdrag van Maastricht. Hij vond daarvoor inspiratie bij de oude Grieken, maar ook in de Bijbel. Vervolgens maakte hij een schema voor de vorm en de structuur van de compositie. Daarin verdeelde hij het stuk over de verschillende sferen die hij wilde laten doorklinken. Hij schreef er ook woorden bij: ‘kleurrijk’, ‘gevoelig’, ‘sterren verschijnen aan het firmament’. Tot slot koos hij zijn materiaal, de instrumenten die het thema moesten verklanken. Toen ik dat allemaal wist, hoorde ik het stuk totaal anders.”

Speel je zelf een instrument?

“Vroeger wel piano, maar dat doe ik al jaren niet meer. Misschien dat ik ooit nog eens dwarsfluitles neem, dat lijkt me geweldig. Sowieso is muziek alom aanwezig in ons gezin. Twee van onze drie kinderen zingen in een nationaal koor.”

Tot slot: hoe zou René Gude ‘Zin in muziek’ hebben beleefd, denk je?

“Ik weet zeker dat hij het heel tof had gevonden. Filosofie dichter bij de mensen te brengen, dat is wat hij wilde. En dat wil ik ook. Dat lukt door de invulling concreet en praktisch te maken. Bijvoorbeeld met deze serie. Daar is niets zweverigs of hoogdravends aan. De inzet en het enthousiasme van het publiek bij de concerten zijn het ultieme bewijs: filosofie werkt. Daar ben ik heel trots op.”

De artikelen uit de serie ‘Zin in muziek’ zijn hier terug te lezen.

Hier vindt u informatie over de resterende concerten uit de serie en hoe u daarbij kunt zijn.

Van elke muziekavond maakt de NPO een podcast, waarin u de concertregistratie kunt terugluisteren. Kijk op nporadio4.nl/podium/podcast-zin-in-muziek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden