Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Westermans ‘Wij, de mens’ is een zoektocht naar het onderscheid tussen mens en dier

Cultuur

Elias van der Plicht

© Lionne Hierberg
Boekrecensie

Frank Westerman gaat op fossielenjacht en observeert wat de mens tot mens kan maken

Het was ‘de meest verbazingwekkende ontdekking van het decennium in welke wetenschap dan ook’. Zo beschreef het gerenommeerde tijdschrift Science in 2004 de vondst van een fossiel uit de oertijd. In een grot op het Indonesische eiland Flores was het geraamte gevonden van een volwassen vrouw. Ze was volgroeid, maar amper een meter lang. Haar schedel even groot als een kokosnoot. De 18.000 jaar oude homo floresiensis was een nieuwe loot aan de stamboom van de mensheid.

Lees verder na de advertentie

Maar op welke tak moeten we haar plaatsen? Is de Floresmens de missing link die bewijst dat onze voorouders apen waren? Was het een verdwergde homo erectus? Het wordt nog mooier als we de fossielen in ogenschouw nemen die pal naast het opgegraven skelet lagen: ratten zo groot als honden, een ooievaar van 1.80 meter. Wat doet dit met ons mensbeeld?

We moeten blijven zoeken naar de humane essentie

‘Afwijking vs. Norm’. Die woorden schreef Frank Westerman in het najaar van 2016 op het bord tijdens een van zijn eerste colleges als gastdocent van de Universiteit Leiden. Wat is normaal? Wie bepaalt dat? Op basis waarvan? Wat onderscheidt ons van het dier? Waarom zien wij onszelf als de maat der dingen? Het waren die vragen die hij zijn toehoorders keer op keer voorhield. ‘Wij, de mens’ is het verslag van dat speurwerk.

Fossielenjacht

Met zijn studenten gaat de auteur op reportage naar Steyl. Vanuit dit Limburgse kloosterdorp werd Theodor Verhoeven eind jaren veertig als missionaris naar Flores gezonden. Deze geestelijke was niet alleen op het hogere gericht, maar hield zich eveneens bezig met het verborgene ondergronds. Hij was het die de overblijfselen van de reusachtige ratachtigen uitgroef. En als de spade van de amateurarcheoloog iets dieper de grond was ingegaan, had hij nu bekendgestaan als de ontdekker van de Floresmens.

Een andere keer zit Westerman met zijn pupillen aan tafel met bewonderaars van Eugène Dubois, een excentrieke arts en paleontoloog die een halve eeuw vóór Verhoeven op Midden-Java stuitte op botten van wat hij een aapmens noemde - een opgraving waarmee hij zo verguld was, dat toen zijn gezin tijdens de terugreis naar Nederland op volle zee in een storm belandde, hij meer oog had voor het redden van het oude schedeldak dan voor vrouw en kinderen.

© -

Westerman gaat zelf ook op fossielenjacht, zowel aan boord van het stalen bakbeest de HAM316, dat twaalf mijl uit de Engelse kust de zandbodem opzuigt en afzet op de eroderende kust van Lincolnshire (geen resultaat), als op de Tweede Maasvlakte (waar hij de 40.000 tot 100.000 jaar oude kies van een uitgestorven steppepaard uit de bodem haalt).

Botfragment

Vanzelfsprekend reist hij in de voetsporen van Verhoeven en Dubois naar Indonesië. Verwacht geen reisjournaal dat van a naar b leidt. ‘Wij, de mens’ is geen monografie die voor altijd helderheid geeft over de evolutie van de mens. Wanneer je het boek probeert te lezen als een paleoantropologisch handboek, dan kan het niet anders of de leeservaring eindigt wat in mineur.

Het heeft er de schijn van dat Westerman daarover zelf wat ontstemd was, wanneer hij aan het eind opmerkt dat hij zijn bekomst heeft van de stelligheid van schedelexegeten die hun theorieën steeds weer moeten aanpassen als er ergens een nieuw botfragment is aangetroffen. Of zoals hij een van de hooggeleerden citeert: “We graven, we vinden en we trekken uit te weinig materiaal te veel conclusies.”

Toch is ‘Wij, de mens’ meer dan geslaagd. Allereerst omdat het moeilijk kiezen is uit het grote aantal prachtige zinnebeelden die Westerman uit zijn mouw schudt - driebladige windmolens roeren in de opkomende mist en vermengen de zilte zeelucht met de fabriekswalmen uit de havens.

Al even vernuftig laat hij zijn studenten in vrijwel ieder hoofdstuk terugkeren, voert hij hen op om te laten zien hoe een verhaal tot stand komt, hoe het werkt, het schrijven van een reportage, en dat geen wetenschap daar tegenop kan. Waar de darwinisten het volgens hem laten afweten, zoekt de schrijver het zelf wel uit. Westerman verweeft door het hele boek scherpe observaties over wat de mens tot mens zou kunnen maken. Zou kunnen, want we moeten blijven zoeken naar de humane essentie. Zoekend schrijven over wezensvragen zonder vastomlijnde antwoorden, misschien zit juist daar wel de kern van het menszijn.

OordeelZoekend schrijven, wie kan dat beter dan Westerman?

Wij, de mens
Querido Fosfor; 282 blz. € 20,-

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel

We moeten blijven zoeken naar de humane essentie