De stilte die is neergedaald over de moordpartijen van Anders Breivik in Noorwegen is even begrijpelijk als onbegrijpelijk. Zij is onbegrijpelijk in het licht van de omvang van de terreurdaden en het nieuwe, nog niet vertoonde karakter ervan.

Zij is begrijpelijk omdat er behalve journalistieke hypes ook antihypes bestaan. Bij een hype krijgt een gebeurtenis meer aandacht dan ze verdient. Het omgekeerde komt ook voor, een antihype.

Bij een antihype krijgt een belangrijke gebeurtenis niet de blijvende aandacht die haar toekomt. Dat laatste gebeurde na de twee gruwelijke aanslagen op 22 juli in Noorwegen. De islamhater Breivik vermoordde in Oslo acht, en op het eilandje Utoya 69 mensen. De directe berichtgeving weerspiegelde de ernst van de gebeurtenis. Maar de nabeschouwingen verstomden snel.

Het contrast met 9/11 is scherp. De aanslagen van september 2001 in New York en Washington vormden de opmaat voor een fel en nog voortdurend debat over islam, immigratie en integratie. Na Oslo en Utoya stokte een soortgelijk debat, maar nu over islamofobie, voordat het zelfs maar op gang was gekomen. Dat was vreemd, want er waren overeenkomsten. Beide aanslagen voegden een nieuw lemma toe aan het woordenboek van het terrorisme. Beide lieten ze onuitwisbare iconen na. In New York was dat het beeld van het vliegtuig dat zich in de tweede Twin Tower boort, het inzakken van beide gebouwen alsof het zandkastelen zijn, de wolk van stof, as en puin, waar overlevenden voor wegvluchten, mensen die naar beneden springen.

Zulke beelden zijn er niet van Utoya. Voordat de cameraploegen konden arriveren had de als politieman vermomde Breivik zijn moordenaarswerk al voltooid. Toch waren ook de opnames op Utoya na de aanslag, gecombineerd met verhalen van overlevenden, voldoende om ingrijpende beelden op het netvlies achter te laten. Daartoe droeg ook de reconstructie van de gruweldaad bij. Huiveringwekkend is de scène waarin Breivik met zijn gekromde wijsvinger een denkbeeldige trekker overhaalt.

Toch was te voorzien dat de Noorse aanslagen niet even harde naschokken zouden krijgen als 9/11, en niet alleen omdat er in Amerika bijna veertig maal zo veel mensen zijn omgekomen als in Noorwegen. Na 11 september 2001 was duidelijk dat de internationale consequenties enorm zouden zijn. Ze kregen vorm in twee oorlogen, in Afghanistan en Irak. Noorwegen mist de middelen om een overzeese oorlog te voeren en heeft daartoe ook geen reden omdat de terrorist een Noor was die geen protectie genoot van een terreurstaat.

Geen Europees 11 september dus. Toch had een diepgaand debat voor de hand gelegen, ook omdat Breivik een document van 1500 internetpagina's heeft nagelaten. Deze lectuur biedt een uniek inkijkje in het zieleleven van een terrorist. Bin Laden heeft minder informatie prijsgegeven. Verder vormen de Noorse aanslagen een mijlpaal omdat voor het eerst een islamofoob zo grof geweld gebruikte.

Dat woord islamofoob geeft meteen al aan met welke problemen de discussie over de Noorse terreurdaad kampte. Want hoe moet je de talrijke mensen aanduiden die veel opvattingen van Breivik delen? Mensen die denken dat 'de islam' een veroveringsoorlog voert tegen Europa, via immigratie en hoge geboortecijfers, geholpen door de Europese Unie en 'de elite'? En dat Europa verandert in 'Eurabië'?

Een fobie is een redeloze angst en wie iemand islamofoob noemt doet diens angst voor de islam bij voorbaat af als redeloos. Maar welk alternatief is er? Omgekeerd zal de tegenpartij, die islamofobie afwijst, niet blij zijn met etiketten als 'culturele marxisten', 'naïeve humanisten', 'cynische carrièremakers', 'globalistische kapitalisten' of 'landverraders'. Ze zullen evenmin ingenomen zijn met de beschuldiging dat ze Europa uitleveren aan de islam. Misschien is 'multiculturalist' nog niet zo gek, maar dat woord heeft in islamofobische kringen een zo schelle bijklank gekregen, dat het niet langer hoffelijk is iemand zo te noemen.

De verschillende kampen weten dus niet eens hoe ze elkaar fatsoenlijk moeten aanspreken. Erger is dat ze elkaars 'taal' niet begrijpen. Ze kennen onvoldoende elkaars stelsels van vanzelfsprekendheden. Ze beseffen evenmin dat hun eigen begrippenapparaat voor de ander vaak abracadabra is. Hoe diep die kloof is bewijst Utoya. De meeste slachtoffers kunnen geen flauwe notie hebben gehad van wat de moordenaar bewoog, terwijl die daarover zelf helder omlijnde ideeën meende te hebben.

Dat is opnieuw een verschil met 11 september 2001. Hoe krankzinnig de aanslagen in Amerika ook waren, met daders die meenden dat ze linea recta naar het paradijs zouden gaan, het was wel min of meer bekend welke politiek-religieuze motivatie erachter stak. De ratio achter Utoya was aanvankelijk een raadsel. Misschien dat daarom velen maar riepen dat de 'christelijk-fundamentalistische' dader gestoord was. Maar Anders Breivik was niet gestoord, en meteen maar te suggereren dat hij dat wel was, is beledigend voor mensen die echt een psychiatrische ziekte hebben.

Het zou overigens een uitkomst zijn geweest voor alle partijen, wanneer Breivik wel geestesziek was geweest. Ze hadden dan geen aandacht meer aan zijn ideeën hoeven te besteden. Het houterige debat over de schuldvraag, dat voortijdig stopte als een afslaande motor, had de nodige dieptepunten. Bar was de vergelijking die de Amerikaanse miljonair, radioman en Tea Partyfavoriet Glenn Beck maakte tussen de linkse jongeren op Utoya en de Hitlerjugend. Blogger Pamela Geller nam dat over. De discussies zijn aardig te volgen op websites die delen van Breiviks 'manifest' hebben overgenomen. De firma Auxen in Eindhoven, gespecialiseerd in opsporing van plagiaat, heeft die voor Trouw in kaart gebracht.

Veel islamofoben excommuniceerden als het ware Breivik. Het leek op de reactie van moslims op de aanslagen van 11 september 2001. De daders konden geen echte moslims zijn, redeneerden ze, en ze 'excommuniceerden' Bin Laden. Overigens deden niet alle moslims dat, er was ook bewondering voor Bin Laden en leedvermaak met de Amerikanen. De ijskoude reacties van Beck en Geller op de drama's in Noorwegen gaven blijk van een soortgelijk cynisme.

Zowel islamofoben als multiculturalisten pleiten ervoor Breivik te negeren: besteed geen aandacht aan deze duivel, het streelt alleen zijn ijdelheid. Maar Breiviks ideeën zijn níet uniek, ze zijn op talrijke plaatsen op internet te vinden. Als je wilt begrijpen wat er speelt kun je die ideeën niet negeren. De onaangename waarheid is dat ook mensen die psychiatrisch niets mankeert tot gruwelen in staat zijn, door een obsessie met een ideologie.

De verzuurde sfeer is er niet naar, maar islamofoben en multiculturalisten zouden misschien toch eens kunnen proberen nader tot elkaar te komen. Ze zouden bijvoorbeeld eens goed door kunnen vragen over elkaars toekomstperspectief. Multiculturalisten zouden duidelijk kunnen maken wat ze denken te doen aan joden- en homohaat onder Europese moslimjongeren. Hoe willen ze islamofoben verlossen van hun angsten voor de islam?

De islamofoben zouden op hun beurt angsten moeten wegnemen bij hun tegenstanders, die er zeker sinds Oslo en Utoya ook zijn. Hoe willen ze voorkomen dat geestverwanten Breiviks voorbeeld zullen volgen, gedreven door dezelfde rabiate haat tegen socialisme, Europees federalisme en islam? Het zou misschien een constructief debat opleveren, zeker als je ook moslims aan het woord laat.

Maar misschien is dat laatste niet eens essentieel en staat de islam minder centraal in dit geheel dan het lijkt. Misschien voeren vooral twee tegengestelde, westerse wereldbeelden een titanengevecht met elkaar, onder het mom van een debat over de islam. Morgen vliegen dezelfde partijen elkaar misschien weer over een ander onderwerp in de haren.

Dit is het slot van een serie over het 'manifest' van Anders Breivik.