De democratie is uitgevonden in Griekenland. Wordt ze daar nu ook de nek omgedraaid?

Zelden gaf een niet gehouden referendum zoveel onrust. Het voorstel van de Griekse premier George Papandreou om het volk een directe stem te geven over de geplande gigantische bezuinigingen en hervormingen, veroorzaakte paniek op de beurzen en groot ongenoegen bij de Europese leiders. Papandreou trok zijn idee weer in en maakte daarmee zijn aftreden onvermijdelijk.

Was het idee voor een referendum bij uitstek democratisch, of bewees het juist het falen van de democratie, uitgerekend op haar geboortegrond?

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen in Nijmegen en Oxford: "In het hedendaagse Europa is überhaupt nauwelijks meer sprake van democratie. Toen Romano Prodi voorzitter was de Europese Commissie heeft hij uitdrukkelijk laten weten dat het systeem van representatieve democratie - lees: soevereine nationale parlementen - uit de tijd is en vervangen wordt door het internationale 'governance-stelsel' van de Europese Unie en andere organisaties. In dat stelsel hebben de grootste en kapitaalkrachtigste spelers de macht, in het bijzonder de multinationals."

Bart Jan Spruyt, historicus en conservatief denker: "Papandreous voorstel was een truc. Toen hij werd geconfronteerd met een bevolking die op het Griekse equivalent van Koninginnedag een podium bestormde, besefte hij dat zijn politiek geen enkel draagvlak meer had. Hij zocht een manier om de oppositie achter de plannen te krijgen. En dus dreigde hij met de meest radicale vorm van democratie. Dat was even schrikken."

Lock: "Dat het idee niets meer was dan een tactische manoeuvre, bleek al bedroevend snel. Papandreou is een mooi voorbeeld van de degeneratie van links. Hij is de leider van een partij die het Europese project van de afbraak van de democratie niet alleen passief steunt, maar ook actief stuurt."

Spruyt: "In mijn ogen getuigde zijn voorstel vooral van een gebrekkig inzicht in de toestand van de democratie. In een ideale democratie zijn de burgers goed opgevoede en opgeleide mensen, die in staat zijn te denken in termen van het algemeen belang. Zulke burgers kun je zonder aarzeling het woord geven. Maar over zulke burgers beschikken we niet. Zeker niet in tijden van crisis: dan zijn mensen nog sterker dan gewoonlijk geneigd om enkel aan hun eigen kortetermijnbelangen te denken. Dan is het spelen met vuur om een referendum uit te schrijven."

Lock: "Tja, het volk moet wel de antwoorden geven die de heersende kringen willen horen. En als een volk moet instemmen met zijn eigen verpaupering en onderdrukking, in dit geval uitgevoerd door zowel de Griekse plutocratie als door Brussel, valt dat vooraf niet te garanderen. Dus zo'n referendum had tot een catastrofe kunnen leiden. Een catastrofe voor de heersende kringen in Europa.

"Daarom hebben de Europese leiders in no time laten weten dat de burgers niet mochten beslissen in Griekenland. Het gemak waarmee Papandreou daarna van zijn voorstel afstapte, bewees zijn cynisme: hij was sowieso niet uit op het horen van de stem van de burger."

Spruyt: "Ik denk dat niemand er in deze omstandigheden rouwig om hoeft te zijn dat de burgers in dit geval tegen zichzelf in bescherming zijn genomen. Maar het is wel treurig dat een referendum niet verantwoord was. Want de reden daarvoor blijft weer eens onbesproken: de gebrekkige democratische ontwikkeling van de burgers.

"Democratie is in de vijfde eeuw voor Christus in Griekenland ontstaan. Maar tegenwoordig vergeten we vaak dat de Griekse pioniers destijds de nodige kanttekeningen plaatsten bij deze regeringsvorm. Griekse denkers als Plato en Aristoteles waren er kritisch over."

Lock: "Kritisch? Plato was een modelvoorbeeld van een anti-democraat. Alleen tirannie was in zijn ogen nog erger. Stel dat iemand pijn in zijn buik heeft, schreef Plato, laat diegene dan zijn buren stemmen over de geneeswijze? Nee, hij gaat naar een deskundige: de arts. Bij staatsaangelegenheden gaat het niet om één mens met buikpijn, maar om leven en dood van miljoenen. Moeten we dan alle leden van de gemeenschap laten stemmen over politieke recepten?

"Ook Aristoteles was geen democraat, hij geloofde in een mix van politeia - waar alle burgers een zekere zeggenschap hebben -, aristocratie en monarchie. Deze mix zou de sociale stabiliteit garanderen. Bij ons is aristocratie vervangen door oligarchie, en de monarchie 'gemoderniseerd', dat wil zeggen: politiek uitgeschakeld. Andere, latere denkers hebben geprobeerd om een normatief acceptabele versie van de democratie te ontwikkelen, met ingebouwde garanties."

Spruyt: "Eén van die denkers was de Griek Polybius. Hij stelde de morele vraag: wanneer kan een volk zichzelf besturen? Hij stelde een aantal voorwaarden op. Volgens Polybius kan een democratie alleen functioneren zolang de tradities worden geëerbiedigd, zolang het denken over vrijheid en gelijkheid niet doorschiet, en zolang het taalgebruik behoorlijk blijft.

"Als aan deze voorwaarden niet wordt voldaan, dan heb je eigenlijk geen democratie meer, maar een ochlocratie. 'Ochlos' is het Griekse woord voor massa.

"Dan is het niet het volk dat zichzelf regeert, maar de slecht opgevoede massa. Dat leidt tot chaos en anarchie. En op den duur zal het volk daar genoeg van hebben, en gaan roepen om een sterke man. Dat is de cyclus.

"Het is moeilijk te zeggen in welke fase onze democratie zich nu precies bevindt.

"Maar het stemt weinig hoopvol dat mensen in onze democratieën niet meer in staat zijn om te denken in termen van het algemeen belang, maar uitsluitend kiezen voor hun eigen pakkie an, voor de korte termijn."

Lock: "Democratie is zelfs als ideaal verleden tijd. In onze wereld is democratie uitgehold. Hoe meer democratie in de huidige nep-betekenis van het woord - waarin de massa steeds wordt gevleid en gepamperd, als de 'consument' van de politiek - hoe meer hype, spin en pr.

"De beroepspolitici van onze tijd maken gebruik van iedere mogelijke list en streek om de massa te manipuleren. Dat is hun reguliere functie, precies zoals in de tijd van Machiavelli - lees zijn boek 'De Vorst'. Ook een referendum kan de politici geregeld dienen: 'het volk spreekt' - en moet dan de woorden van de buiksprekers herhalen. In het huidige Griekenland dreigde het volk zijn door de oligarchen opgelegde rol niet klakkeloos te spelen. Resultaat: paniek.

"Ik denk niet dat de Europese leiders tandeloos zijn. Ik vermoed dat ze in staat zijn om zeer veel - dus nog veel meer - schade aan te richten. En we weten hoe deze leiders reageren als het volk van een of ander land in een referendum het 'verkeerde' antwoord durft te geven: annuleer het of doe het over. Want de leiders weten het beter. Dat is de Europese democratie aan het begin van de 21ste eeuw."

Spruyt: "De werkelijkheid biedt veel aanleiding tot pessimisme, maar ik vind dat je de morele verplichting hebt om daar niet aan toe te geven. We moeten blijven geloven in de democratie - in politiek, cultuur en moraal. Al wordt dat geloof in deze tijd wel hevig aangevochten."