Denkers Frank Ankersmit en Désanne van Brederode over een groep betogers die een plein nabij Wall Street bezetten. Ook elders in Amerika en Europa neemt het aantal demonstraties toe. Dood aan het kapitalisme?

De Amerikaanse beweging 'Occupy Wall Street' richt zich tegen de macht van banken en het bedrijfsleven. "Het is een actie van mensen in het hele land om sociale en economische rechtvaardigheid te eisen", zeiden organisatoren.

De protesten breiden zich uit naar dertig andere Amerikaanse steden. Ook in Europa klinkt op pleinen en pleintjes de boosheid van burgers uit uiteenlopende bevolkingslagen, om uiteenlopende redenen. De boosheid richt zich op 'het systeem'.

Juiste plaats
Volgens Frank Ankersmit, liberaal en ex-VVD'er, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, hebben de demonstranten de juiste plaats gekozen. "Terecht dat ze bij Wall Street hun tenten opslaan, en niet bij het Capitool.

"Deze mensen zijn het slachtoffer van de crises van 2008 en 2011. Ze weten dat die zijn veroorzaakt door de financiële sector. De overheid heeft de banken in hun onverantwoorde gedrag gesteund, maar de kiem van de ellende ligt bij de banken en de handelaars."

In NRC Handelsblad schreef Ankersmit zaterdag dat het tijd wordt om 'het financiële kapitalisme in ons deel van de wereld ten grave te dragen'.

In de marxistische theorievorming is het 'industrieel kapitalisme' het reele kapitalisme van rokende schoorstenen en arbeid, terwijl het 'financieel kapitalisme' de daarvan afgeleide handel betreft: alles waar banken en beurshandelaren geld mee verdienen.

Ankersmit stelt aan de hand van de Amerikaans-Duitse econoom en historicus William Engdahl dat industriële arbeid en productie in Engeland vanaf de late negentiende eeuw naar de tweede rang is verschoven, ten gunste van bedrijven die winst maakten via investeringen en productie in het buitenland. Met een agressieve buitenlandse politiek als gevolg. Dit herhaalde zich de laatste decennia in Amerika. Ankersmit: "Het financieel kapitalisme heeft het industrieel kapitalisme in het westen ten onrechte verdrongen."

Pensioenen zonder financieel kapitalisme?
Désanne van Brederode, schrijfster en filosoof: "Critici van de grote graaiers en van het systeem als geheel gaan vaak volstrekt voorbij aan het feit dat ze zelf ook volop profiteren van het systeem. Hoe zouden hun pensioenen er uitzien zonder financieel kapitalisme? Zijn de critici zelf ook bereid om het met veel minder geld te doen?"

Ankersmit: "Zonder financieel kapitalisme zou er minder rijkdom zijn, dat klopt. Mensen die een huis bezitten, hebben zelf de zegeningen ervaren van de groei van de waarde van hun huis. Maar het probleem is dat de groei van kapitaal via handel in geld en waardes altijd leidt tot bubbels: huizenbubbels, aandelenbubbels, dotcombubbels, et cetera.

"De stabiliteit van ons financiële systeem vertegenwoordigt een bepaalde waarde. Het geheim van het financiële kapitalisme is dat het die stabiliteit weet om te zetten in geld. Dat lijkt een win-winsituatie, maar als je het lang genoeg blijft doen, leidt het niet alleen tot meer geld, maar ook tot meer instabiliteit. Dat merken we nu al drie jaar.

"Je zou kunnen zeggen dat deze periode, de crisis die in 2008 uitbrak en die nog steeds voortduurt, een westerse equivalent is van de val van de Berlijnse Muur. Wat de val van de Muur was voor het Sovjet-communisme, is de huidige crisis voor het kapitalisme in zijn huidige vorm.

"In 1991 publiceerde de Franse bankier Michel Albert het boek 'Kapitalisme contra kapitalisme'. Achteraf bezien is dat een heel visionair geschrift. Hij stelde, twee jaar na de val van de Muur, dat de strijd niet langer ging tussen communisme en kapitalisme, maar tussen de twee belangrijkste varianten van het kapitalisme. Welk model verdiende de voorkeur: het angelsaksische systeem, dat we later het neoliberalisme zijn gaan noemen, of het continentaal-Europese systeem? Het eerste systeem is gericht op de kortetermijnwinst voor de aandeelhouders. Het tweede ziet bedrijven niet alleen als melkkoeien, maar ook als gemeenschappen voor werknemers.

"Het leek Michel Albert gevaarlijk wanneer de nadruk te veel zou komen te liggen op het Angelsaksische model, waarin bijvoorbeeld de verhandelbaarheid van schulden destijds sterk in opkomst was. Wij zien nu dat hij gelijk had.

"Natuurlijk is het wat kort door de bocht om te zeggen dat we terug moeten naar het industrieel kapitalisme. Maar het lijkt toch duidelijk dat het Rijnlandse, Europese model de voorkeur verdient."

Onderbouwd
Van Brederode: "Tja, dat kan allemaal waar zijn, maar wat hebben we aan wéér een analyse van de bron van de misère? Mensen op straat en beschouwers in bladen en kranten ageren tegen het systeem. Maar de veranderingen die nodig zijn, dienen uiteindelijk uit hetzelfde systeem, uit de financiële wereld zélf voort te komen. Voorstellen uit die hoek zijn vaak ook beter onderbouwd.

"Het komt mij vreemd voor dat wij filosofen denken dat we er veel zinnigs over kunnen zeggen. Stel dat het beroerd gesteld zou zijn met de gezondheidszorg. Dat de mensen hier bij bosjes zouden overlijden aan ziektes die in andere landen goed te genezen zijn. Dan zou ik wel kunnen zeggen: er is hier iets fundamenteel mis. Maar ik zou het curieus vinden als ik vervolgens de medische oplossingen zou gaan formuleren. Daar zou ik toch een dokter bij halen.

"Bovendien vind ik het gek dat de financiële wereld ineens tot volksvijand wordt gemaakt. Terwijl we er in deze fase niets aan hebben om ons te beperken tot blaming and shaming van de groep die het allemaal fout zou hebben gedaan. Waarbij de hele groep, ook alle ondernemers, op één hoop wordt geveegd. Marokkanen mag je niet over één kam scheren, maar op bankmensen is het vrij schieten. Het is zo gratuit.

"De misstanden kunnen we allemaal benoemen, het gaat om de oplossingen. Gelukkig zijn er banken die zoeken naar alternatieven, zoals Triodos, ASN en Rabobank. Ik ken mensen in de wereld van banken en pensioenen die zich net zo druk maken over de huidige ontwikkelingen als de gemiddelde verontwaardigde burger. Het komt erop aan dat die mensen nieuwe ideeën ontwikkelen.

"Het is niet makkelijk om iets nieuws te doen in de financiële wereld. Bankmensen zijn per definitie volgers, die reageren in plaats van ageren, koop en verkoop laten ze afhangen van de trends. Ik vermoed dat degenen van goede wil ook bij een drastische, ethisch gemotiveerde verandering wachten op elkaar. Het is dus hopen op dappere individuen."

Naïef
Ankersmit: "Ik geloof zeker dat er veel goede mensen zijn onder bankiers en alle aanverwante sectoren. Maar een bank is als elk bedrijf een private onderneming, geen publieke instelling. Een bedrijf zal zich nooit volledig laten leiden door ethische overwegingen.

"Het lijkt me naïef om daarop te hopen. Je kunt niet verwachten dat mensen die ongenadig veel geld verdienen, uit eigen beweging gaan zeggen: 'met het oog op het algemeen belang zullen we dat niet meer doen'. Het is dus essentieel dat wij erover nadenken en dat er tegen de misstanden geprotesteerd wordt, opdat de politiek ingrijpt en het financieel kapitalisme actief beteugelt."