Elektronicareuzen als Apple, Samsung, Microsoft en Google lijken een nieuwe weg in te slaan in hun concurrentiestrijd. Niet langer het beste product staat centraal, maar rechtszaken waarin miljarden worden geëist wegens schendingen van octrooien. Waarom iets uitvinden als je ook geld kunt verdienen met claims?

Zou de vorig jaar overleden Apple-topman Steve Jobs in 2007 hebben geweten dat hij met zijn eerste iPhone ook een patentoorlog ontketende? Zijn smartphone gaf de aanzet tot de miljardenbusiness die mobiel internet nu is. Wapperend met hun patentenportefeuilles verdringen de groten in de technologiesector zich nu rond de berg met geld, en de knokpartij wordt steeds ordinairder.

Grootschalige offensief tegen Android
Advocaten en rechters krijgen het elk jaar drukker met de duizenden patenten die geschonden zouden worden. Opvallend is het grootschalige offensief tegen Android; het populaire besturingssysteem voor smartphones en tabletcomputers van Google. Vooral Microsoft en Apple laten zich daarbij niet onbetuigd.

De twee oude rivalen zoeken niet de confrontatie met Android zelf, maar met producenten die het besturingssysteem op hun smartphones en tablets installeren. Met patenten worden de bedrijven zwaar onder druk gezet om grote sommen geld te betalen, zodat de verdere ontwikkeling van Android stopt.

De Amerikaanse boekhandel Barnes & Noble is een van de 'slachtoffers'. B & N verkoopt jaarlijks voor 7 miljard aan boeken en heeft een eigen tabletcomputer; de Nook. Deze draait op Android en dus liet de brief met claims van Microsoft niet lang op zich wachten.

B & N zou in zijn tablet Android-delen gebruiken waarvan Microsoft de rechten claimt: bijvoorbeeld het symbooltje dat je ziet als je een pagina laadt, en de wijze waarop je tekst vergroot of verkleint tot een lekker leesformaat. B & N weigert te betalen en wil dat de Amerikaanse handelsautoriteit een onderzoek naar Microsoft start.

Deals om rechtszaken te voorkomen
In tegenstelling tot B & N zwichtten technologiebedrijven als HTC, Acer en Samsung wel voor de druk en sloten deals om kostbare rechtszaken te voorkomen. Dan nog is de prijs hoog: Samsung betaalt 5 tot 15 dollar per verkochte Android-telefoon aan Microsoft, waardoor deze veelal nog meer verdient aan een mobieltje op Android dan aan een telefoon op het eigen besturingssysteem, Windows 7.

Zo verdient Microsoft, dat de opmars van mobiel internet zelf nauwelijks kan bijhouden, volgend jaar 440 miljoen dollar aan Android-royalties.

Apple probeerde deze afschriktactiek onlangs bij de kleine Spaanse tabletmaker NT-K. Apple eiste een verkoopverbod, maar verloor. De directeur van NT-K, Pedro David Pelaez, ontwaarde een poging de tabletmarkt dicht te timmeren: "Ik denk niet dat ze alleen op ons jaagden, het is de som van alle tabletmakers bij elkaar die telt."

Innovatie
Het Amerikaanse Networkworld noemt de werkwijze van Microsoft 'kwaadaardig', bedoeld om Android ten gronde te richten. Ooit was het octrooi een bescherming tegen de roof van innovatieve ideeën en uitvindingen, schrijft de ICT-website, nu is het juist een aanvalswapen dat vernieuwingen blokkeert.

Nederlands en Europees octrooigemachtigde Hans Hutter deelt die mening niet. "Als je octrooi op een idee aanvraagt, weten anderen dat het idee van jou is en moeten zij iets nieuws verzinnen. Juist daarin zit een stimulans iets innovatiefs te doen. Dit systeem heeft nog steeds bestaansrecht. Weinigen vinden dat octrooien innovatie remmen."

Opkopen van patenten
Toch dacht Microsoft vast niet aan innovatie toen het de patenten van het failliete telecombedrijf Nortel opkocht. De patenten zijn inzetbaar tegen allerlei functies van mobiele besturingssystemen, draadloze internetverbindingen en spraaktechniek. Google herkende het gevaar en bood 900 miljoen dollar, maar werd met 4,5 miljard dollar zwaar overboden door een consortium van Microsoft, softwarebedrijf Oracle, Blackberryproducent RIM en Apple.

Ook Apple heeft patenten die het tegen Android kan gebruiken. Daarom verwacht het Amerikaanse zakenblad Forbes dat ook bij Apple snel Android-miljarden binnenstromen. Het is zelfs maar de vraag of Google ooit zelf iets aan Android zal verdienen, stelt Forbes.

Maar Google heeft zijn lesje geleerd: In augustus kocht het bedrijf voor 12,5 miljard dollar de mobiele tak van Motorola. Niet om de telefoontjes, maar om de bijna 25.000 patenten. Daarmee kan Google zich beter verdedigen tegen Microsoft en Apple.

Donkere wolken hangen ook boven de sociale-netwerkaanbieders Facebook en Foursquare en het Nederlandse Layar. Alle drie bieden ze informatie en diensten aan op basis van de plek waar hun bezoeker zich op dat moment bevindt. Apple rook het enorme potentieel en legde de hand op patenten van printer- en kopieerfabrikant Xerox.

Deze rechten waren ooit bedoeld voor iets anders, maar Apple kan ze inzetten op de markt van locatiegebaseerde informatie. Technologiesite Cnet concludeert dat deze patenten zo algemeen zijn opgesteld dat het bijna niet lukt om ze niét te schenden.

Invloed op winkelaanbod
Volgens Hutter beïnvloedt de patentenoorlog ook het aanbod in de winkels. Android heeft wereldwijd de helft van de markt. Apple heeft vijftien procent, Microsoft slechts anderhalf procent. Maar het kan verkeren. Mede vanwege de patentenportefeuille zocht Microsoft toenadering tot Nokia.

"Samen kunnen Microsoft en Nokia afdwingen dat hun apparaten in de winkels komen zonder dat er allerlei luchtjes van inbreuk om hangen." Maar meer marktaandeel geeft nog niet automatisch winst, weet Android.

Gemiddeld gebruikt elke smartphone zo'n 200.000 patenten. Een deel van die patenten behelst standaardtechnologie, zodat, bijvoorbeeld, Nokia-klanten ook iPhone-gebruikers kunnen bellen. Bij standaardtechnologie mogen patenthouders niet de hoofdprijs vragen. De licenties moeten 'Fair, Reasonable en Non-Discriminatory' (FRAND) zijn.

Redelijk en eerlijk
Maar wat is redelijk en eerlijk? Volgens octrooigemachtigde Hans Hutter weet eigenlijk niemand dat. "Meestal wordt het achter de schermen opgelost. In de rechtszaal komen allerlei octrooien aan bod om zo sterk mogelijk te zijn aan de onderhandelingstafel."

Het probleem van de huidige rechtszaken is dat ze vooral gaan over onduidelijke en triviale patenten.

Het Amerikaanse Phoenix Centre berekende vorig jaar dat deze patenten van lage kwaliteit de Amerikaanse economie jaarlijks ruim 25 miljard dollar kosten. Weggegooid geld, want niet besteed aan innovatie of de uitvinding van een nieuw product. Volgens het Phoenix Centre is het cruciaal dat octrooien alleen worden toegekend voor echt originele innovaties.

Apple versus Samsung

Het Zuid-Koreaanse Samsung wilde de verkoop van de nieuwe iPhone 4s in Zuid-Korea laten verbieden door de rechter vanwege patentinbreuk op draadloze technologieën ('3G'), maar besloot later af te zien van een rechtszaak omdat "we de juridische strijd met Apple moeten uitvechten op de globale markt".

Wel dagen de Zuid-Koreanen hun kwelgeesten voor de rechter in onder meer Australië, Italië, Frankrijk, Japan en Nederland.

De eis: alle iPhones en iPads met 3G-technologie uit de winkels. Maar 3G is een standaardtechnologie, die dus overal toepasbaar moet zijn. De Nederlandse rechter oordeelde dat Samsung en Apple verder moeten onderhandelen over redelijke licentieovereenkomsten.

In Duitsland klagen de Zuid-Koreanen Apple aan voor de schending van een patent op de invoer van de zogenoemde emoticons, de smiley's en andere tekens die een gemoedstoestand uitdrukken.

De Duitse patentexpert Florian Muller spreekt van 'juridisch dubieuze hagelschoten over de hele wereld' waarmee Samsung Apple dwars wil zitten.

Samsung versus Apple

Een van de ruzies tussen Apple en Samsung gaat over design. Apple vindt dat de producten van het Zuid-Koreaanse technologiebedrijf te veel lijken op de iPhone en iPad en spande rechtszaken aan in onder meer Nederland, Duitsland en Frankrijk.

De Nederlandse rechter oordeelde dat Samsung zijn Galaxy Tab 10.1 op de markt mocht brengen. De Franse en Duitse rechters vonnisten in het voordeel van Apple. Ondertussen heeft Samsung de Galaxy Tab 10.1 aangepast en in Duitsland en Frankrijk alsnog op de markt gebracht, maar Apple vindt de aanpassingen onvoldoende en heeft een nieuwe zaak aangespannen.

In december ontving Samsung van Apple suggesties om het design van de smartphones en tablets aan te passen. Zo mogen ze niet meer rechthoekig zijn en geen ronde hoeken hebben. "Apple vertelt Samsung dat het dikke, lelijke, grote, niet-zwarte, niet-rechthoekige smartphones en tablets met rommelige prestaties moet maken", schreef de telefonie- en tabletsite Phonedog over de lijst met designtips. De Galaxy Tab van Samsung is de eerste tablet die echt kan wedijveren met de iPad, wat de ijver van Apple verklaart.