De titel van Dick Swaabs bestseller 'Wij zijn ons brein' moet een geniale inval geweest zijn. In vier woorden vat hij niet alleen de inhoud van het boek samen, maar vuurt die ook als een soort manifest op de lezer af. Houd op met vage en spirituele praat over 'ziel' en 'geest'. Het menselijk lichaam is een ingewikkelde machinerie, grijpbaar en dus in principe be-grijpelijk. Geen wonder dat zo'n onderzoeksperspectief enthousiasme wekt. Er valt licht op wat obscuur was en de waarheid blijkt aangenaam aards.

Toegegeven: dat is niet voor het eerst. Al in het midden van de achttiende eeuw publiceerde de Franse arts Julien Offray de Lamettrie het schotschrift 'De mens een machine'. Neurowetenschap kwam daar niet aan te pas, maar anatomie en biologie des te meer. Het lichaam functioneert als een veredelde automaat, zo hield Lamettrie de theologen van zijn tijd voor. En via hen keerde hij zich tegen de denker die een eeuw eerder de kampioen van de 'denkende geest' geworden was: René Descartes.

Enigszins ironisch was dat wel. Want ook Descartes had al ingezien hoe het menselijk lichaam werkt als een verfijnd mechaniekje. Was ook hij niet ooit van plan geweest arts te worden? Maar in plaats van op de geneeskunst legde hij zich toe op de wiskunde: de meest opwindende topwetenschap van zijn tijd. En vanuit de wiskunde probeerde hij de hele natuur te begrijpen.

Ingehaald door Newton
Er zijn er die zeggen dat het daarmee mis ging. Liever dan aan wetenschappelijke observaties gaf Descartes zich over aan zijn redeneervermogen, in de hoop een nieuwe, moderne wetenschap te ontwikkelen. Een halve eeuw later werd hij ingehaald door Newton. Diens 'natuurfilosofie' kon het ook niet zonder wiskunde stellen, maar verloor de empirie niet uit het oog.

Sindsdien heeft elke generatie filosofen geprobeerd Descartes opnieuw te vermoorden. Niet alleen omdat zijn natuurkundige inzichten tekortschoten. Maar vooral omdat hij dat redeneervermogen geen plaats kon geven binnen de materiële werkelijkheid. Dieren zijn automaten, zelfs het menselijk lichaam is een machine: dat gaf Descartes grif toe. Maar machines denken niet. Dus moet de rede wel een eigen werkelijkheid vormen. Hij noemde het res cogitans: het denkende spul, of gewoon de ziel.

Kapitein op een schip
Dat dualisme was een gelegenheidsoplossing. Descartes gaf grif toe dat ook hij niet begreep hoe je je die 'ziel' in het lichaam precies moet voorstellen. In ieder geval níet zoals een kapitein op een schip, zo schreef hij in zijn bekendste werk, het 'Vertoog over de methode'. Ironisch genoeg denken zijn meeste critici dat hij zich haar nu juist wél zo voorstelde.

Ontbrak het Descartes simpelweg aan woorden of beelden om die andere werkelijkheid werkelijk als 'anders' te denken? Het woord 'spul' klinkt al snel naar een alternatief soort materie - en dan heb je de poppen aan het dansen. Wat was er gebeurd als hij de ziel vergeleken had met een tekst, die louter bestaat uit inkt en papier, maar waarvan we toch weten dat hij iets méér is dan alleen maar dat. De betekenis ervan bestaat immers - daar is geen twijfel aan - maar op een andere manier dan inkt en papier bestaan.

Het lichaam en het denkende 'ik'
Zo is het niet gegaan en Descartes sleept al 350 jaar de reputatie met zich mee de mens te hebben verdeeld in twee onverzoenbare werkelijkheden: het lichaam en het denkende 'ik'. Bijna vergeten we daardoor dat hij het ook was die de moderne wetenschap gestalte gaf. Zij moet methodisch zijn, zo legde hij in zijn Vertoog uit, stap voor stap voortgaand van de ene vaststelling naar de andere. Als het uitgangspunt vaststaat en de methode correct is, is elke volgende conclusie even zeker als de vorige.

Ook dat had hij geleerd van de mathematica, de meest denkende wetenschap van allemaal. Maar wie of wat 'denkt' er nu eigenlijk, vraagt Dick Swaab zich af. Swaab is de enige niet. Structuralistische filosofen hadden om heel andere redenen al eerder twijfels bij het 'ik'. En zelfs bij Freud en Nietzsche wordt, om wéér heel andere redenen, het 'ik' van zijn troon gestoten.

En toch, we raken het niet kwijt - al was het maar om grammaticale redenen. En taal is nooit onschuldig. Ze schept haar eigen werkelijkheid, waaraan we misschien te gehecht zijn geraakt om haar zomaar prijs te geven. En dus betrappen we ons bij elke filosofische vraag die we beantwoorden moeten, steevast op dezelfde onthullende opmaat. Zijn wij ons brein, vraagt iemand. 'Nou,' antwoorden wij. 'Ik denk....' et cetera.

Uitgeslapen hervormer
Zelden zal een scholier zo lang hebben uitgeslapen als René Descartes (1596-1650). De rector van het grote Jezuïetencollege van La Flèche liet Descartes vanwege diens zwakke gezondheid liever zelf bepalen of hij zich voor de lessen fit genoeg voelde. Een langslaper bleef Descartes zijn hele leven, maar verder had hij niets van een huiskamergeleerde.

In 1618 sloot hij zich in Breda aan bij het leger van Prins Maurits, een bondgenoot van Frankrijk tegen Spanje. Descartes woonde en werkte twintig jaar in de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, waar hij ook zijn belangrijkste werken publiceerde: 'Discours de la méthode' (1637) en de 'Meditationes de prima philosophia' (1641).

Descartes wordt beschouwd als één van de belangrijkste filosofen uit de geschiedenis. Hij probeerde de wetenschap een nieuwe grondslag te geven, tegen het heersende scepticisme in. Want alle menselijke waarnemingen lijken bedrieglijk, dus wat is eigenlijk nog werkelijkheid?

Dat scepticisme verslaat Descartes met zijn eigen wapen: de twijfel. Want als ik aan alles twijfel, zo schrijft hij, dan is er onvermijdelijk nog altijd één ding zeker: het feit dat ik denk. En dus dat ik besta: Cogito, ergo sum.

Op verzoek van de Zweedse koningin Christina reist Descartes in 1649 naar Stockholm. De koningin is veeleisend: de geleerde dient om 5 uur 's ochtends op te draven om lessen filosofie te geven. Dat is te vroeg. Op een koude ochtend loopt Descartes een longontsteking op. Nog geen half jaar na zijn aankomst in Zweden sterft hij.