Alleen, op mezelf, met m'n eigen - dat is niet de beste menselijke conditie. Het individualisme mag dan hoogtij vieren, vriendschappen zijn voor iedereen belangrijk, zelfs belangrijker dan ooit, stelt filosofe Catharina de Haas. "Je zult heel veel aandacht moeten besteden aan de vrienden om je heen. Mensen hebben mensen nodig."

Vertel mij wie uw vrienden zijn, en ik zeg u wie u bent. Klopt, stelt filosofe Catharina de Haas - als je ze tenminste heel bewust uitzoekt. Dan zijn ze als 'een tweede ik', zoals de ondertitel luidt van haar pas verschenen boek over vriendschap. Waarom een nieuw boek over een eeuwenoud onderwerp waar filosofen, psychologen en romanciers stapels over hebben volgeschreven? Omdat vriendschap, is de overtuiging van De Haas (68), een belangrijk bindweefsel is - juist in déze tijd. Met verbanden in de samenleving die steeds losser worden: minder vaste banen en meer flexwerken, meer scheidingen, eenoudergezinnen en samengestelde gezinnen. Ondertussen, stelt de filosofe, is onze behoefte om ergens bij te horen en ons te hechten onverminderd groot.

De Haas: "Vriendschap kan de banden tussen mensen versterken, en is dus juist nu belangrijk. Elk mens heeft de behoefte om dingen van zichzelf met een ander te delen, maar dat lukt niet zo goed bij de kassa van de supermarkt of in de tram. Verhalen over wat jou beweegt of over wat moeilijk is, bespreek je het liefst met vertrouwde mensen. Vertrouwen vind je bij een goede vriend of vriendin, en mag je daar ook verwachten. Met die persoon heb je een vertrouwensband, die kent een stuk van jouw levensgeschiedenis, kent misschien ook je ouders."

Dit is ook een tijd waarin het begrip vriendschap zélf verandert en moderne, modieuze vormen aanneemt: een tijd waarin mensen als een dolle vrienden verzamelen en die eventueel weer 'ontvrienden' op Facebook en Twitter. Maar daar doet de filosofe niet badinerend over. "Ik zie dat als een interessante zoektocht van een nieuwe generatie naar een nieuwe manier van contact maken. Een heel andere manier dan vroeger in een dorpsgemeenschap, maar mensen genieten er net zo goed van: 'Heerlijk, kan ik iedereen via Twitter vertellen dat ik nu naar de bioscoop ga.' Mijn opa en oma hadden niet eens telefoon, die schreven een briefkaart of gingen bij familie op bezoek om dingen te vertellen. Nieuwe technieken geven weer nieuwe mogelijkheden voor vriendschappen."

Paradoxaal genoeg is dit óók een tijd waarin hard wordt gehamerd op het aambeeld van de autonomie, en het individualisme hoogtij viert. Maar niet lang meer, denkt De Haas. "Het streven naar individualisme is heel belangrijk geweest, maar ik merk dat we ons langzamerhand afvragen of dat wel goed is gegaan. Is dit nu wat we wilden? Alleen, op mezelf, met m'n eigen - dat is niet de beste menselijke conditie. Mensen hebben mensen nodig, een enkele kluizenaar uitgezonderd. Ik verwacht een kentering naar meer sámen. We gaan weer beseffen hoezeer we op elkaar aangewezen zijn. Je ziet dit al in de gezondheidszorg: als iemand vraagt om thuiszorg, wordt eerst gekeken of een naaste niet kan bijspringen. De drijfveer is nu vooral financieel, het wordt nog te veel over het geld gespeeld, maar het moet meer over de achterliggende waarden gaan."

Vriendschap heeft De Haas als waarde heel hoog zitten; volgens haar is vriendschap naast liefde de voornaamste van alle relaties. "Een soort definitie zou kunnen zijn: vriendschap is liefde zonder seksualiteit. Maar die grens is eigenlijk niet goed te trekken, want wat is seksualiteit of intimiteit? Is oogcontact intiemer dan lijfelijk contact? Er is een grote overlap tussen liefde en vriendschap."

Opmerkelijk is wel dat we liefde allemaal heel belangrijk vinden - en ook graag idealiseren - maar dat we over vriendschap in minder verheven termen spreken. Inderdaad, zegt De Haas, die daarom wel een 'Instituut voor vriendschap' zou willen, met een heus loket waar je samen naar toe kunt om te bezegelen: wij zijn vrienden. "Vroeger kon je bloedbroeders worden waarbij je elkaar een druppel bloed gaf; zo'n loket zou op vergelijkbare wijze het belang ervan onderstrepen. Vriendschap is ongelooflijk belangrijk; je zult heel veel aandacht moeten besteden aan de vrienden om je heen."

"Ik denk bijvoorbeeld dat veel huwelijken geen stand zouden houden zonder vriendschappen. Dat vooral veel vrouwen niet getrouwd zouden blijven als ze niet ook vriendinnen hadden. Om onderwerpen mee te bespreken die ze helaas niet met hun man kunnen delen; om dingen die ze moeilijk vinden in hun huwelijk draaglijker te maken door erover te praten."

'Een tweede ik' - dat is volgens de filosoof Aristoteles een goede vriend of vriendin. Omdat we met die persoon alles, of bijna alles, willen delen. "En", zegt De Haas, "omdat diegene jou kan spiegelen: 'Ik ken je goed genoeg om ...' Of: 'Ik weet dat je weleens uit je slof schiet, gebeurde dat nu misschien ook?' Een goede vriend is iemand die zoveel van je houdt dat hij of zij op jouw plaats wil gaan staan, zich helemaal in jou verdiept, en onderzoekt hoe iets voor jou voelt."

Stel, redeneert ze: je hebt een probleem, en legt dat voor aan tien mensen. Als dit tien mensen zijn die zich niet in jou verplaatsen, krijg je tien antwoorden die iets over hén zeggen. "De kunst voor een vriend is om met een oplossing te komen voor jóu - degene die het probleem heeft. Dat doet de best mogelijke vriend; die stelt zich daarmee op als een tweede ik."

De vriend houdt je dus een spiegel voor - maar niet per se, benadrukt de schrijfster. "Er zijn ook vrienden die jou alleen pamperen of over de bol willen aaien. Dat is óók fijn, als je in nood zit en een vriend hebt die dan zegt: kom maar hier, ik aai wel. Maar mensen die alleen pamperende vrienden hebben, kunnen egoïstisch worden omdat ze altijd gelijk krijgen. Ik denk dat we behoefte hebben aan beide, en ook heel goed weten: dit kan ik bij die vriend krijgen, en dat bij de andere."

In de lange, eerbiedwaardige geschiedenis van filosofische vriendschapsliteratuur wordt vaak verheven, bijna lyrisch, geschreven over ideale vriendschappen. De Haas doet dit bewust niet, omdat vriendschap volgens haar voor iedereen anders is. "Sommige mensen hebben een visvriend met wie ze alleen naar een dobber staren en die ze toch hun beste vriend noemen. Die vriend praat niet veel, ze hebben samen alleen die dobber en misschien nog een pilsje na afloop - maar dat kan een heel belangrijk gevoel zijn. Jouw gevoel en jouw behoeften onderzoeken is belangrijker dan streven naar een hooggestemd maar onbereikbaar ideaal."

Toch heeft zij stiekem ook een ideaal: meer aandacht voor vriendschap in deze tijd. Een tijd waarin vijandigheid veel voorkomt, waarin het cool is om als interviewer op televisie je gasten af te zeiken, of in de Tweede Kamer je collega's onderuit te halen. Wat zegt dát over vriendschap als waarde?

De filosofe knikt. "Daar worden we door beïnvloed. Dat afzeiken, en dat woord is helemaal terecht, doet wat met mensen. Het is vreselijk dat in bepaalde programma's de belangrijkste vraag is: hoe kan ik deze persoon in de hoek zetten? Daar wordt het idee overboord gezet dat de ander de ander mag zijn en dat je daar respect voor hebt. Je mag het de voorzitter van de Tweede Kamer ook aanrekenen dat die veel te weinig zegt: stop, zo gaan wij niet met elkaar om."

Maar, zegt zij met meer optimisme: vriendschap kan een sterke tegenkracht zijn. "Dat is mijn pleidooi, en mijn hoop. Als er iets verandert, en dat zal moeten, kan dat door middel van vriendschappen. Je kunt geen samenleving opbouwen die uit allerlei hokjes bestaat met allerlei mensen die hun eigen normen en waarden hanteren en om het hardst schreeuwen dat zij gelijk hebben. Ik zie vriendschap als verbindende kracht, en als houding. Een open houding waarin de ander zichzelf mag zijn. Dan krijg je een vriendschappelijk gesprek, geen afzeikgesprek. Vriendschap als levenshouding kun je altijd en overal aannemen , en dat is ook in ieders belang. We hebben er allemaal belang bij dat het leven voor iedereen zo aangenaam mogelijk is."

Catharina de Haas: Vriendschap, een tweede ik. Uitgeverij Scriptum, Schiedam. ISBN 9789055948840; 205 blz., € 19,95.

'Onderzoek wat voor vrienden jíj nodig hebt'

Vriendschap is een waarde, een houding, een gevoel, maar een definitie is er niet, vindt filosofe Catharina de Haas. Het gevoel van vriendschap zit in jezelf, stelt ze. "Als ik over een vriend spreek, voel ik daar van alles bij en heb ik een beeld van die vriend. Alleen ík weet precies wat hij voor mij betekent, wat ik van hem verwacht, wat ik bij hem kan halen. Ik leef met die vriend in mij; het is puur persoonlijk en subjectief." Dat is ook waarom ze schrijft: 'Er bestaat geen wezen van vriendschap', en bewust geen definitie geeft, anders dan bijvoorbeeld filosofen als Plato en Montaigne. "Als ik hun definities lees, denk ik: dat is in het echte leven nooit te bereiken, dat kan ik niet, zulke vrienden heb ik niet....Liever stel ik daarom de vraag wat vriendschap voor jóu betekent, en wat voor soort vrienden jíj nodig hebt. Als dat iemand is om mee te vissen, dan hoeft niemand jou voor te schrijven dat je hartsgeheimen met een vriend moet delen. Jij deelt die dobber. Ik nodig de lezer uit zijn of haar eigen waarden en behoeften te onderzoeken; dat is belangrijker dan streven naar een hooggestemd maar onbereikbaar ideaal."