De wereld kan met minder diersoorten toe, schreef Bas Haring. Haring heeft gelijk, zegt Hans Achterhuis. Tenzij je met niet-economische blik naar de wereld kijkt.

Hoe kan dit? Eerst publiceert Trouw een interview met de filosoof Bas Haring die stelt dat we op de wereld met heel wat minder plant- en diersoorten toe kunnen, zonder dat dat desastreuze gevolgen heeft. De dagen erop vallen in deze krant natuurbeschermers, evolutiebiologen en milieufilosofen over Haring heen, die hem op 'cruciale denkfouten' zouden weten te betrappen. En tot slot wordt hem door een briefschrijver een 'bekrompen leefwereld' toegedicht.

Wat blijkt vervolgens? Dit slot is geen slot: een week later opent Trouw met de kop 'Halveer voetafdruk om soorten te redden.' Is het allemaal flauwekul wat Bas Haring vertelt? Zo lijkt het, want in het rapport 'Groene groei', dat op 23 december gepresenteerd werd, stelt de Taskforce Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen dat er in 2020 geen soorten meer verloren mogen gaan. Want 'zonder het ecologisch kapitaal gaat de wereld ten onder. Zonder biodiversiteit geen voedsel, geen zuurstof om in te ademen, geen natuur om in te ontspannen.'

"Nee", zegt Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, "wat Haring schrijft is geen flauwekul, en we doen er goed aan naar zijn argumentatie te luisteren, ook al vinden we zijn uitkomst misschien vreselijk."

Ik luister.
"Allereerst is het belangrijk geen misleidende termen te gebruiken. Als een rapport 'Groene groei' heet, dan ben ik onmiddellijk wantrouwig. GroenLinks-politicus Wijnand Duyvendak stelt in zijn onlangs verschenen boek 'Het groene optimisme - het drama van 25 jaar klimaatpolitiek' dat de milieupolitiek afgelopen kwart eeuw weinig bereikt heeft.

"In die tijd sprak men altijd over 'duurzame groei'. Omdat die duurzame groei niet bereikt is, is er nu een ander woord van stal gehaald: 'groene groei'. Ook dat begrip zal een wassen neus blijken: de groei zal wat groener worden als het economisch goed gaat, maar zal bij de minste tegenslag van kleur verschieten. Zetten we in op losse leuzen als 'groene groei' dan kan Duyvendak over 25 jaar een boek schrijven over het drama van 50 jaar klimaatpolitiek."

Duurzame groei bestaat niet, groene groei is een wassen neus. Wat moeten we dan?
"Het sterke van Harings argumentatie is, dat hij laat zien dat ecologische diversiteit vaak onzin is - onzin vanuit economische optiek. Het Braziliaanse oerwoud 'de longen van de wereld'? Het blijkt niet waar, een geplant bos kan net zoveel zuurstof leveren. Gevolg: als het economisch rendabel is, kunnen we het oerwoud dus kappen, en ergens anders een substituut planten.

Voor het overleven en voor onze economie kunnen we prima voort zonder de zeenerts, de buldograt, de rode gal, en waarschijnlijk nog tientallen soorten meer. Haring denkt als een homo economicus. Dat doet hij helder en begrijpelijk en hij voert de economische argumenten ad absurdum door. Volgen we zijn denktrant dan krijgt hij gelijk - ik vind het vreselijk als het oerwoud eraan zou gaan, maar als filosoof volg ik Harings gedachtengang, en ontdek dat er op deze manier weinig tegen in te brengen is."

We kunnen dus niets doen?
"Jawel hoor. Verzin een ander argument!"

Kan dat?
"Alleen die vraag laat al zien hoe wij overheerst worden door de economische argumentatie."

Noem dan eens een ander argument.
"Kijk naar het behoud van ons erfgoed. Waarom zouden we de grachtengordel in Amsterdam onderhouden?"

Om toeristen te trekken.
"Nee. Nu noem je weer een economisch argument."

Wat is daar tegen?
"Wat moet jij dan zeggen als die toeristen niet komen? Dan heb jij geen argumenten meer om het erfgoed te onderhouden. Ik draai het om: er komen geen toeristen, zullen we dan de grachtengordel slopen?"

Tuurlijk niet.
"Nee. Er moet een andere argumentatie bestaan dan alleen de economische.

"Ander voorbeeld: de Hedwigepolder, het ingepolderde deel van het Verdronken Land van Saeftinghe, een natuurgebied in Zeeuws-Vlaanderen, Nederland. In een verdrag tussen Nederland en België over de verdieping van de vaargeul in de Westerschelde werd vastgelegd dat de polder onder water zou worden gezet als natuurcompensatie.

"Het gebied bracht economisch gezien nauwelijks wat op, het leek een uiterst rendabele overeenkomst. En wat doen die Zeeuwen? Komen in opstand. Hun verzet is niet verklaarbaar met economische argumenten. Opnieuw: er moet een ander argument zijn."

Nu wil ik dat andere argument weten.
"Wij hebben twee zielen in onze borst. Zowel Haring als het rapport 'Groene Groei' denken alleen vanuit consumptie, overvloed en overleven.

"De conservatieve Britse filosoof Roger Scruton maakt in zijn laatste boek 'The Face of God' vanuit de begrippen 'plaats' en 'wonen' de tegenstelling tussen het verbruiken of consumeren van de aarde en het gebruiken of bewonen ervan. Hannah Arendt en Martin Heidegger hanteren dezelfde termen.

Heidegger, de leermeester van Arendt, kijkt naar vroegere woordbetekenissen om de ervaring van woorden duidelijk te maken. Dat kunnen we ook doen voor woorden als wonen, of ergens thuis zijn. Ik sla dus het Etymologische Woordenboek op om meer te weten te komen over het begrip 'wonen'. De Oudsaksische stam wini verwijst naar 'de vertrouwde deelgenoot van een gemeenschap'. Heidegger drukt het zo uit: "Mens zijn betekent: als sterveling op de aarde zijn, betekent wonen."

Hannah Arendt gebruikt minder dichterlijke taal als ze dezelfde thematiek van het wonen uitwerkt. Ze wijst erop dat mensen vroeger een andere verhouding tot het eigendom van hun woonplek kenden dan tegenwoordig. Pas in de zeventiende eeuw wordt de gedachte gemeengoed dat iemands woning handelswaar is, dat de grond waarop je bouwt en woont, gekocht en verkocht kan worden. Daarvoor was dit laatste vaak uitdrukkelijk verboden.

In de Bijbel, in 1 Koningen 21, vinden we het verhaal van de wijngaard van Naboth. Koning Achab begeert diens wijngaard, die aan zijn Koninklijke domeinen grenst. Hij belooft Naboth er een beter stuk grond voor in de plaats te geven of hem ruim geld ervoor te betalen.

Naboth reageert ontsteld. Hij weigert 'de erfenis van mijn vaderen' van de hand te doen. Het verhaal vertelt verder hoe de koning door list en bedrog zich de grond toch toe-eigent. Toen ik als jongetje op zondagsschool dit verhaal hoorde, begreep ik er niets van. Hoe kon Naboth zo stom zijn om een schitterend bod op zijn eigendom te verwerpen. Hij kon er toch alleen maar beter van worden, een mooier huis en betere grond krijgen? "

Wat hebben de grachtengordel, de Hedwigepolder, Naboth en de biodiversiteit met elkaar te maken?
"De begrippen van Scruton, Heidegger en Arendt maken duidelijk waarom de Zeeuwen in opstand komen: het gaat niet om geld, maar om het land waarin ze thuis zijn, waarin ze wonen. Het gaat om land dat hun grootouders hebben gewonnen op de zee. Voor Naboth geldt hetzelfde: het is land van zijn vaderen. In Amsterdam gaat de grachtengordel over geschiedenis, de Gouden Eeuw, waaruit wij zijn voortgekomen. Dat graaft dieper dan het aantal toeristen dat de stad aandoet.

Het zou ons bij de bescherming van de soortenrijkdom kunnen gaan om iets wat dieper zit dan de economische argumentatie. Maar dan moeten we onze verhouding tot de natuur onderzoeken. Het lijkt mij zinnig als de milieubeweging die verbondenheid onderzoekt. Wat gaat er verloren als leeuwerik, kievit, grutto en wulp niet meer in de polders zitten? Hoe voelt een zee als hij is leeggevist, en de kustprovincies volstaan met bassins kweekvis? Moeten we de oerwouden niet zozeer beschermen omdat het de 'longen zijn van de wereld' zijn, maar omdat de Brazilianen al eeuwenlang verbonden zijn met het oerwoud? Zoals de Zeeuwen met de Hedwigepolder?

We vinden alleen een antwoord op de gedachtengang van denkers als Haring wanneer we losbreken uit de vanzelfsprekendheid van onze moderne marktlogica, wanneer we inzicht krijgen in wat de traditie over wonen in de wereld, of het bewonen van de aarde te melden heeft."

In het komende nummer van Filosofie Magazine gaat Hans Achterhuis in debat met Bas Haring over het belang van biodiversiteit. Filosofie Magazine verschijnt op 5 januari (zie www.filosofiemagazine.nl).