INTERVIEW - Iedereen is nihilist, zegt Friedrich Nietzsche. Is er een manier om er aan te ontsnappen?

Een nihilist gelooft nergens in. Hij denkt dat het onmogelijk is om tot stellige grondwaarheden te komen op ethisch, filosofisch of sociaal gebied. Dat is de standaard-opvatting van nihilisme.

Vorige week liet de Nijmeegse hoogleraar wijsgerige ethiek Paul van Tongeren in Trouw zien dat het nihilisme ook hele andere gedaantes kan hebben, en dat het eigenlijk veel wijder verbreid is dan wij denken. Een demonstrant van de Occupy-beweging, die de financiële wereld beschuldigt van nihilisme, is volgens Van Tongeren in wezen zélf ook nihilistisch. Terwijl ze toch juist heel stellig gelooft in ethische waarden.

Bepaalde grondhouding
Hoe dat kan? Dit nihilisme is volgens Van Tongeren 'latent'. Het komt voort uit een bepaalde grondhouding, die bijna iedereen heeft: het onderwerpen van de werkelijkheid aan een bepaalde norm of ideaal. Bijvoorbeeld: 'Het leven heeft zin, omdat God bestaat.' Of, in het geval van de demonstrant: 'Het leven heeft zin, omdat er ethische waarden zijn.' Van Tongeren: "Ze maken de waarde van het werkelijk bestaande afhankelijk van een abstracte constructie. Iets wat zelf niet werkelijk is."

Op het moment dat zo'n constructie wegvalt, lijkt alle zin te verdwijnen. En dan pas komt het nihilisme naar boven, dat als het ware al ingebakken zat in het eerdere geloof. Van Tongeren: "Dan wordt ineens alles waardeloos: 'Als God dood is, is alles geoorloofd; als de mens niet vrij is, kunnen we geen onderscheid meer maken tussen goed en kwaad; als er geen objectieve waarheid is, wordt alles relatief en betekenisloos'."

Van Tongeren: "Met andere woorden: doordat de betekenis van de wereld afhankelijk was gemaakt van constructies die in een later stadium niet houdbaar blijken te zijn, verdwijnt daarmee ook de betekenis van de wereld en wordt alles doelloos."

Ontsnappen
Als Nietzsches analyse klopt, is er geen enkele manier om aan dit nihilistische schema te ontsnappen. Of wel? Hoe kun je aan het nihilisme voorbij komen, zonder een nieuw geloof te omhelzen en zo weer opnieuw te vervallen in nihilisme?

Nietzsche is geen filosoof die voorschriften geeft. En bij het interpreteren van Nietzsche is Van Tongeren dus ook uitermate terughoudend bij het geven van antwoorden of opdrachten die ons zouden bevrijden van de problemen waarmee Nietzsche ons zo meedogenloos confronteert.

Van Tongeren: "Hoe zou hij ooit voorschriften kunnen geven? Daarvoor heb je een standpunt en een basis nodig. Maar Nietzsche kritiseert elke basis. Als hij traditionele overtuigingen als illusies ontmaskert, kritiseert hij ook zijn eigen 'wil tot waarheid' die daarin doorklinkt: zijn eigen vooronderstelling dat er een illusieloze, ware werkelijkheid zou zijn."

Nietzsche erkent de leugenaar in zichzelf?

"Ja, maar misschien kan daarin een soort bevrijding schuilen. Dat is althans wat de Italiaanse filosoof Vattimo (1934) beweert: Nietzsches positieve filosofie volgt volgens hem niet op de kritiek van de oude vooroordelen, maar zit in die kritiek zelf. Door de radicaliteit van de kritiek, doordat zij elke verwijzing naar een fundament, een wezenlijke werkelijkheid loslaat, bevrijdt zij volgens Vattimo tot een nieuwe wijze van leven en denken. In de plaats van de ontmaskerde mythe komt niet de echte werkelijkheid, maar een nieuwe mythe, of beter: nieuwe mythes in meervoud."

Mythes als werkelijkheid?

"Die nieuwe mythes zullen in dit opzicht van de oude verschillen dat ze zich niet meer als weergave van de ware werkelijkheid of de zin van het leven presenteren. In de plaats van het ene verhaal komen vele verhalen. Vattimo zegt het zo: 'Het einde van de ideologie is ook de triomf van ideologieën, van de vele interpretaties van de wereld, opgevat als wat ze zijn, en waardoor individuele keuze en beslissing onontkoombaar geworden zijn."

"We moeten ons deze 'bevrijding' overigens niet al rooskleurig voorstellen. Het is niet makkelijk om te leven met interpretaties, waarvan je erkent dat het interpretaties zijn. Dat wil zeggen: geloof hechten aan een constructie, zonder geloof in de metafysische waarheid ervan. Fascinerend aan Nietzsche is precies dat hij alles, ook zichzelf op het spel zet om hiermee te experimenteren."

Degene die dat doet, heeft het nihilisme overwonnen?

"Nou ja, diegene is een soort post-nihilist, of juist een extreme nihilist, want het nihilisme blijft in deze houding ook bewaard. Het is degene die elk houvast loslaat, en daarin niet ongelukkig wordt omdat hij iets mist, maar juist creatief wordt - nieuwe mythes gaat maken, nieuwe goden. Goden waarvan hij weet dat het door hemzelf opgerichte goden zijn.

"Enerzijds blijft dit binnen het nihilisme, vanwege dat besef dat er geen waarheid is, geen objectiviteit, geen hoogste ideaal. Anderzijds overwint het het nihilisme, omdat het niet meer op een of andere stiekeme manier nog vast blijft houden aan die hoogste waarde."

Paul van Tongeren werkt aan een boek over Nietzsche en het Europese nihilisme: 'Een dreiging die niemand lijkt te deren' (verwacht in 2012). Vorige week verscheen een college-reeks van Van Tongeren over dit onderwerp op cd in de serie 'Sprekende denkers'.