Nederlandse rechters maken zich zorgen. Als het aan minister Opstelten ligt, zijn zij in de toekomst niet meer vrij om iemand die recidive pleegt naar eigen inzicht te bestraffen. Een inbreuk op de klassieke scheiding der machten? 'De rechter is geen machientje: wet erin, straf eruit.'

'Veiligheid, daar wordt tegenwoordig alles aan opgeofferd", zegt Pauline Westerman, rechtsfilosofe aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Omwille van de veiligheid zijn we bereid zelfs onze rechters de mond te snoeren."

Fel is Westermans reactie op het wetsvoorstel van minister Opstelten (VVD) van veiligheid en justitie om een minimumstraf in te stellen. Het gaat om mensen die na een eerdere veroordeling binnen tien jaar opnieuw in de fout gaan. Als zij dan een misdrijf plegen waarop acht jaar cel of langer staat, is de rechter verplicht ze ten minste de helft van de maximumstraf op te leggen.

Schadelijk
Met dit wetsvoorstel slaat Opstelten een eerder advies van de Raad voor de Rechtspraak in de wind. Dat advies was vernietigend. "Het wetsvoorstel", zo luidde de conclusie, "is schadelijk voor de kwaliteit en de effectiviteit van de strafrechtspleging."

Legt Den Haag de rechters te veel aan de leiband? Wat betekent het dat de vrijheid wordt ingeperkt die rechters traditiegetrouw hebben om naar eigen oordeel een gepaste strafmaat op te leggen? Verstoort dit het evenwicht tussen de wetgevende en de rechterlijke macht - een evenwicht dat geënt is op de leer van de 'scheiding der machten' van de Franse filosoof Montesquieu?

Montesquieu
Op zich, zegt Westerman, gaat dit voorstel niet in tegen de theorie van Montesquieu. "Het is er in feite een uitdrukking van. Den Haag maakt wetten, en daar heeft de rechter zich aan te houden. Rechters worden niet direct door het volk gekozen, de leden van het parlement wel. Het is dus democratisch dat de macht bij het parlement ligt."

Toch vindt zij dit voorstel wel schadelijk voor de balans tussen de wetgevende en rechterlijke macht. "Deze maatregel reduceert de rechter tot een machientje dat de wet toepast: wet erin, straf eruit. Maar zo werkt het niet en zo zou het ook niet moeten werken. De wet schept het algemene kader, de rechter past dat toe op het bijzondere geval."

Daar is Carla Sieburgh, hoogleraar privaatrecht in Nijmegen, het mee eens. "Het opleggen van straffen is geen lopendebandwerk. Het is een enorme luxe en verworvenheid dat een rechter zo goed naar een zaak kan kijken en maatwerk kan leveren. Een minimumstraf, dat is iets waar je je als politiek eigenlijk niet mee zou moeten bemoeien."

Wil van de samenleving
Waarom niet? Als de samenleving vindt dat het zo moet, dan hebben de rechters dat toch te gehoorzamen? Sieburgh: "Daar valt staatsrechtelijk natuurlijk weinig tegen in te brengen. Aan de andere kant, de rechter is er juist om de wil van de samenleving níet altijd te volgen. De leden uit de samenleving kunnen op een volgend moment die desbetreffende dader zijn. Mensen beseffen vaak niet dat zij zelf ook weleens voor de rechter kunnen komen te staan en hoe prettig het dan is dat er een maatpak wordt aangemeten."

Een te ver doorgevoerde democratie is overigens helemaal niet zo wenselijk, vindt Sieburgh. "Dat wist Plato al. Democratie is uiteindelijk een systeem dat in zijn puurste vorm kan leiden tot zijn eigen ondergang. Als elke schreeuw in de samenleving even hard meetelt, zou Nederland geen prettig land zijn om in te wonen. Op veel terreinen is deskundigheid noodzakelijk. Het respect voor deskundigheid is de laatste jaren erg hard geslonken. Je ziet dat ook bij de zogenaamde 'mondige patiënt'."

Maar is die mondigheid niet ook winst? Moet de burger zich dan maar willoos voegen naar wat de arts of rechter zegt? Sieburgh: "Natuurlijk moeten we niet terug naar een paternalistische houding. Maar mensen denken tegenwoordig dat ze overal verstand van hebben en over alles iets zinnigs te zeggen hebben. Dat is niet zo. Ze moeten soms tegen zichzelf worden beschermd."

Afstand tot de burger is gewenst
Daarom, zegt Sieburgh, staat de rechtspraak op wat meer afstand van de mensen in de samenleving dan de wetgevende of uitvoerende macht. "Dat is dus niet voor niets. Politici zouden dat moeten respecteren, in plaats van wetsvoorstellen te maken die de afstand juist kleiner maken, louter om in het gevlei te komen bij hun kiezers."

Een maatregel als die van een minimumstraf weerspiegelt ook een veranderde houding tegenover criminaliteit, vindt Westerman. "De nadruk is verschoven van dader naar slachtoffer. Misschien was voor die kant in het verleden te weinig aandacht, maar nu ligt de nadruk wel heel eenzijdig op het slachtoffer. Dan telt alleen nog de uitkomst. Achter slot en grendel met die crimineel. Punt. Hoe die straf dan bereikt wordt, lijken we steeds minder belangrijk te vinden. Dat de rechter goed naar het specifieke geval kijkt en een op het individu toegesneden straf bedenkt, vinden we kennelijk niet meer waardevol."

Socialisatie
En wat voor de samenleving uiteindelijk het beste is, daar wordt nauwelijks meer naar gekeken, zegt Sieburgh. "Uiteindelijk heeft de samenleving er meer baat bij dat iemand gesocialiseerd raakt. Gevangenisstraf leidt daar helaas meestal niet toe, zo blijkt uit onderzoek. Je stopt zo iemand gewoon achter de tralies, is de gedachte. Maar zo iemand gaat er in de cel wel op achteruit. Daar is weinig oog voor."

Dit is dan ook puur 'emotionele' wetgeving, aldus Sieburgh. "Het voorstel is niet gebaseerd op empirische gegevens. De gedachte dat een minimumstraf een rem op recidive zou zijn, is een volstrekte slag in de lucht. Niemand weet of minimumstraffen ook echt meer afschrikken. Intussen is dit wel een maatregel die ingrijpend de vrijheid van de rechterlijke macht verkleint."

Strengere straffen
Het vreemde is dat rechters al lang harder straffen. Westerman: "De straffen zijn al veel strenger dan bijvoorbeeld tien jaar geleden. Als je kijkt naar hoeveel vaker er nu levenslang gegeven wordt, zou je bijna zeggen dat rechters juist te veel hun oren naar de waan van de dag laten hangen. Ik geloof niet dat mensen tien jaar geleden het gevoel hadden dat de rechters zo soft waren. Terwijl ze dat meer waren dan nu."

Sieburgh ziet een oplossing in betere voorlichting. "Alles draait om communicatie. Er zijn al veel veranderingen doorgevoerd, maar kennelijk zijn de rechters onvoldoende in staat mensen daarvan te doordringen. De politici zeggen dat ook niet. Omdat de kiezers dat niet willen horen. Het kost kiezers om een rechte rug te hebben."

Westerman denkt niet dat voorlichting veel zal helpen. "Het gaat hier om een dieperliggende kwaal. Symptomatisch is de naamsverandering van het ministerie waar de rechtspraak onder valt. Dat heet nu Veiligheid en Justitie. In naam van de veiligheid geven we onze vrijheid op. Dat is treurig."