Om moslims te begrijpen is kennis van theologie onvoldoende. De religieuze beelden die de gemiddelde gelovige koestert, zijn erg belangrijk voor zijn geloofsbeleving - en daarom een informatiebron van onschatbare waarde.

Een godsdienst is een combinatie van verhalen, beelden en theologie. Bij de bestudering van de islam ligt doorgaans de nadruk op de schriftelijk vastgelegde theologie. Moslimtheologen en ook veel westerse islamologen zijn in de eerste plaats schriftgeleerden.

Maar om moslims te begrijpen is kennis van theologie onvoldoende. Beelden die mensen in hun hoofd hebben, al dan niet verbonden aan overgeleverde verhalen, bieden misschien wel een betere sleutel. De fijne nuances van de officiële theologie zijn voer voor experts. Onbelangrijk zijn ze niet, ze kunnen zelfs scheuringen, vervolgingen en oorlogen veroorzaken. Maar de gemiddelde gelovige kan meestal moeilijk uitleggen waar het bij de godgeleerde haarkloverijen om draait, terwijl hun hoofd wel vol zit met duidelijke verhalen en uitbeeldingen daarvan.

De Duitse islamologe Elisabeth Puin betrad een slecht ontgonnen terrein toen ze een studie maakte van godsdienstige posters en plakkaten uit de moslimwereld.

Ze vertegenwoordigen niet de hogere kunst, die het terrein van kunsthistorici is. In musea zul je ze zelden aantreffen, wel bijvoorbeeld in café's als vrome wanddecoratie. Aan de muur hangen daar wereldse posters van zoetelijke Zwitserse berglandschappen of de Keukenhof of een portret van de dictator of van een voetbalelftal broederlijk naast een prent van de hadj in Mekka, een beroemde veldslag uit de begintijd van de islam of de ark van Noach. Bij mensen thuis kun je soortgelijke combinaties aantreffen.

Elisabeth Puin houdt zich, samen met haar echtgenoot Gerd, vooral bezig met een baanbrekende analyse van oeroude koranhandschriften, die een nieuw inzicht geven in de ontstaansgeschiedenis van het heilige boek. In de loop van de jaren legde het echtpaar tussen de bedrijven door ook een collectie van religieuze posters aan.

Er bestaan maar weinig van die verzamelingen, een daarvan bezit het Amsterdamse Tropenmuseum. De ongeveer 170 posters van de collectie Puin komen uit vele hoeken van de islamitische wereld en dateren uit de twintigste eeuw. Inhoudelijk vormen ze een mengsel van officiële theologie en volksgeloof. Ze weerspiegelen ook de culturele verschillen tussen de diverse moslimlanden, van Oost-Azië tot zwart Afrika, en van de Balkan tot Marokko. Het zijn niet allemaal prenten, ongeveer de helft bestaat uit religieuze teksten, uitgevoerd in schoonschrift.

Dat schoonschrift heeft een diep religieuze betekenis, want volgens veel mensen schrijft ook God in Arabische letters. Nog voor de openbaring aan Mohammed bestond de Koran al, in de hemel, ook daar uitgevoerd in Arabisch schoonschrift. Gods woorden kun je soms lezen in de natuur, bijvoorbeeld op stenen of in wolken.

Ergens in de jaren negentig circuleerde in Arabische media een prent van een bos in Duitsland. De boomstammen zien eruit als Arabische letters. Samen geven ze de islamitische geloofsbelijdenis weer: er is geen God behalve God en Mohammed is zijn profeet. Volgens de begeleidende tekst hadden de Duitse autoriteiten het bos afgeschermd met een ijzeren muur, want deze goddelijke bevestiging van het gelijk van de islam mocht niet bekend worden.

Kunstenaars weten geweldige dingen te doen met het Arabische schrift. De spreuk 'Mashallah', een uitroep van bewondering die ook bedoeld is om het boze oog af te weren, goot een kalligraaf in de vorm van een sierlijke waterkan. Een collega veranderde de geloofsbelijdenis in een revolver.

Van een taboe op de afbeelding van mensen is in elk geval in sjiitische landen zoals Iran of Irak weinig te merken. Begin jaren tachtig verspreidde de sjiitische geestelijkheid in Libanon prentjes van de heilige Maria.

Sjiitische kunstenaars schilderen onbeschroomd zelfs de profeet Mohammed inclusief zijn gezicht, bijvoorbeeld als hij naar de hemel reist, zittend op het ros Boeraak. Boeraak heeft het lijf van een paard, het hoofd van een mooie menselijke vrouw, de vleugels van een engel en de staart van een pauw. De Puins bezitten verder een prent van Mohammed als 'de goede herder', gemodelleerd naar een illustratie van Jezus in een Engelse bijbel. Toen in 2005 de rel over de spotprenten van Mohammed in de Deense krant Jyllands-Posten losbarstte heette het even dat alleen al het afbeelden van de profeet verboden was.

Soennitische kunstenaars zijn voorzichtiger dan hun sjiitische vakbroeders, zij duiden Mohammed en zijn familie liever aan met een symbool, zoals een roos. Volgens een verhaal zou de roos zijn ontstaan uit de geurende zweetdruppels van de profeet.

De Koran verbiedt alleen het vereren van afgoden, niet het afbeelden van mensen. Uitspraken die worden toegeschreven aan Mohammed, veroordelen wel het schilderen van mensen en zelfs dieren. Kunstenaars die dat toch doen, krijgen het verwijt dat ze proberen God te evenaren. In het hiernamaals krijgen ze van God de opdracht om leven te blazen in hun kunstwerken. Als dat niet lukt, moeten ze naar de hel.

De logica achter het verbod lijkt te zijn dat de afbeeldingen van mensen en dieren, zeker beeldhouwerij, tot afgoderij zouden kunnen aanzetten. Dat was ook de reden waarom de Afghaanse taliban in 2001 de wereldberoemde Boeddhabeelden van Bamyan vernietigden. Het verbod, snel verwaterd na de uitvinding van de fotografie, heeft voornamelijk gefunctioneerd in regio's waar van oudsher een sterke traditie van beeldende kunst ontbrak, zoals het Arabische schiereiland en delen van Noord-Afrika. In landen als India, Iran, Syrië en Turkije bestond zo'n traditie wel en daar heeft het verbod dan ook nooit veel betekend.

Het maakt ook weer niet zo veel uit. Ook in landen waar kunstenaars terughoudend zijn, hebben gelovigen toch wel hun eigen voorstellingen over hoe Mohammed en zijn familieleden er hebben uitgezien of over de hemel en de hel. De religieuze beelden die de mensen koesteren en die erg belangrijk zijn voor hun geloofsbeleving vind je niet in theologieboeken, maar wel in de muurtooi van het theehuis, dat daardoor een niet te onderschatten bron van informatie over de islam is.

Elisabeth Puin: Islamische Plakate, Kalligraphie und Malerei im Dienste des Glaubens. Verlag für Orientkunde, Bremen. ISBN 3936687390; 980 blz. €99,90.