Neemt de aanbidding van Steve Jobs werkelijk religieuze vormen aan? Religiewetenschapper Johan Roeland waarschuwt voor het simplisme van Apples critici. 'Hij appelleerde wel degelijk aan religieuze gevoelens.'

'Apple-fanboys verliezen hun messias', kopte de Volkskrant toen Jobs in augustus vertrok als directeur van het technologiebedrijf. De Britse krant The Telegraph noemde hem eens Apples 'iGod'. Op de cover van The Economist verscheen Jobs' beeltenis vorig jaar met een aureool.

Ironisch of niet, critici en columnisten wijzen regelmatig op de religieuze dimensies van de Apple-cultus. Jobs zou aanbeden worden, zijn fans zouden niet in staat zijn om kritisch naar het bedrijf te kijken. In Apples kerk is de waarheid onaantastbaar, klinkt het.

Cultus
Is de Apple-cultus een religie? Johan Roeland, docent Media, Religie en Cultuur aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, past voor simpele vergelijkingen. 'Godsdienstwetenschappers maken onderscheid tussen twee opvattingen van religie. Sommigen zeggen dat de notie van een god onmisbaar is. Dan valt de seculiere Apple-cultus gelijk af.'

'De Franse socioloog Émile Durkheim hield er een andere opvatting op na. Volgens hem aanbidt iedere samenleving bepaalde 'objecten'. Dat bevordert de sociale cohesie en zorgt voor gedeelde waarden. Soms richt de mens zich tot iets bovennatuurlijks, op andere momenten is zijn religie juist werelds.'

Messias
Zou Durkheim Steve Jobs een messiasfiguur gevonden hebben? Roeland: 'Oei, daar ga ik me niet over uitlaten. Maar hij zou in de Apple-cultus vast religieuze elementen zien. Ik doe dat ook, al vind ik het gevaarlijk om een groep mensen 'religieus' te noemen wanneer ze dat zelf niet doen.'

'Apples tegendraadse benadering van technologie is zo'n wereldse waarde. Jobs verhief het streven naar betere technologie bijna tot kunst.' Apple-fans geloofden niet zozeer in Jobs omdat hij een 'juiste leer' predikte, vermoedt Roeland.

'Hij was een visionair die mensen enthousiast wist te krijgen. Bij charismatische popsterren zie je dat ook. Het enthousiasme van zijn fans bespeelde hij handig door bij nieuwe producten de verwachtingen hoog op te laten lopen.'

Magie
'Fans beleefden hun benieuwdheid in een gemeenschap: ze gingen om met bevriende Apple-gebruikers of ze twitterden samen tijdens Jobs' productpresentaties. Sommigen gingen zo ver dat ze Apple te vuur en te zwaard verdedigden. Daar klonk soms wat aanbidding in door.'

'In de aanloop naar zijn presentaties raakten fans min of meer in vervoering. Zijn producten moesten 'magie' uitstralen. Daarmee gaf hij de notie van technologische vooruitgang een soort heilige glans. Hij bracht het als een bevrijdend idee.'
Sommige Westerse christenen noemden de bewondering voor Jobs idolatrie. Opvallend, vindt Roeland. 'Zij duiden de Apple-cultus dus ook op een religieuze manier.'