Is Europa wel zo seculier als het zelf denkt? De proef op de som komt nu de islam steeds meer aan invloed wint op het continent, betoogt godsdienstsocioloog José Casanova.

José Casanova is een van 's werelds bekendste godsdienst- sociologen. Tijdens zijn studie theologie maakte hij een secularisatieproces door, vertelt hij. "Ik las veel over de 'dood van God', dat was toen nogal in de mode, en raakte overtuigd van de zogenoemde secularisatiethese: de stelling dat moderniteit noodzakelijk leidt tot het verdwijnen van religie."

Maar later vond een soort omgekeerde bekering plaats. "Ik keek om me heen in de wereld en zag dat de zaken véél ingewikkelder lagen." In tal van publicaties zou hij daarna de secularisatiethese ontkrachten. En met hem vele andere sociologen - de stelling geldt in academische kringen inmiddels als achterhaald.

Toch is de gedachte nog steeds gemeengoed in Europa, constateert Casanova. "Je ziet hem telkens weer opduiken, vooral in de discussie rond de islam. Met de groeiende moslimbevolking in Europa, de angst voor islamitisch terrorisme en de recente ontwikkelingen in de Arabische wereld, is de vraag of die godsdienst samengaat met democratie steeds acuter geworden."

Veel mensen zien een tegenstelling tussen islam en democratie, zegt Casanova. "Dat beweerde Samuel Huntington al, in zijn 'Clash of Civilizations' uit 1996. Maar de praktijk spreekt hem tegen. Islam en democratie blijken te kunnen samengaan, kijk maar naar bijvoorbeeld Indonesië, Senegal, Mali of Turkije."

Wie aan Casanova vraagt of de islam te verenigen is met democratische waarden, krijgt al snel de bal teruggekaatst. Hem is het te doen om de westerse perceptie van de islam, en de vooronderstellingen die daaraan ten grondslag liggen. Daarvan zijn westerse mensen zich onvoldoende bewust, vindt hij.

"Zij koppelen democratisering onbewust aan het woord 'secularisatie'. Voor hen is godsdienst iets dat de vooruitgang belemmert. Als zij dan andere landen zien waarin godsdienst manifest aanwezig is, gaan ze ervan uit dat democratie er geen wortel kan schieten."

Gaat democratisering dan helemaal niet gepaard met secularisatie?

"Wel in zekere mate, dat zal ik niet ontkennen. Maar je moet goed uitleggen wat je daarmee bedoelt. Secularisering kan meerdere betekenissen hebben. Zelf onderscheid ik er drie: de verzelfstandiging van de politieke en economische instituten, de afname van religieus geloof en gedrag, en de 'privatisering' van religie: de idee dat religie enkel nog in de privésfeer een rol mag spelen.

"Welnu, alleen de eerste vorm is volgens mij nodig voor een moderne democratie. Een zekere scheiding tussen kerk en staat, tussen religieuze en niet-religieuze instituten, is onmisbaar."

De andere twee vormen van secularisatie zijn geen gevolgen van modernisering?

"Klopt. Terwijl veel mensen denken van wél. Dat komt omdat ze onbewust de ontwikkeling van Europa als model nemen. Maar dat in Europa de komst van de moderne tijd gepaard ging met het verdwijnen van godsdienstigheid of het terugdringen ervan naar de privésfeer, is een historische toevalligheid. De moderniteit leidt daar niet automatisch toe. Kijk maar naar de Verenigde Staten, waar religieus geloof nog springlevend is, ook in het openbare leven.

"Europa heeft zichzelf altijd in het middelpunt gesteld en zijn samenlevingsvorm willen exporteren naar de rest van de wereld. Maar eigenlijk vormt het een uitzondering. In Europa is niet alleen sprake van secularisatie, maar ook van secularisme. Dat is een ideologie, die decreteert dat religie achterhaald is.

"Dat geloof gaat terug op een mythe. 'Ooit waren we religieus en hakten we elkaars koppen af, maar nu zijn we modern en hebben we die godsdiensttwisten achter ons gelaten. En we leven nog lang en gelukkig.' Maar de afgelopen eeuw was de bloedigste die het continent beleefde, en dat had niets met religie te maken."

Zie je binnen Europa niet allerlei verschillen in hoe met religie wordt omgegaan?

"Zeker, maar er is toch een gemene deler. De Fransen zijn het meest stringent, met hun model van 'laïcité': zij dringen religie helemaal terug naar de privésfeer. Dat model vindt steeds meer ingang in de rest van Europa, ook in Nederland. Ik vind die ontwikkeling opmerkelijk, want volgens mij staat dat model aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Hoe geglobaliseerder de wereld wordt, hoe minder het Franse model een leefbare optie is.

"Want religies verdwijnen niet en ze laten zich ook niet meer privatiseren. Dat is de afgelopen decennia overduidelijk geworden. Overal ter wereld zie je dat godsdienst een steeds dominantere plek opeist in het publieke domein. Godsdienst is terug in het openbare leven. En ze zal daar blijven."

Ook in Europa?

"Ja en daar zullen Europese landen een oplossing voor moeten vinden. In feite waren ze tot nu toe helemaal niet zo 'seculier' als ze zelf dachten. De moderne Europese natiestaat was nog behoorlijk homogeen. Maar nu worden Europese samenlevingen geconfronteerd met een tot dusverre ongekende religieuze pluriformiteit en worden ze écht gedwongen 'seculier' te worden. Dat wil zeggen: de mogelijkheid creërend voor religieuze diversiteit.

"Of islam samen kan gaan met democratie? De kwestie doet mij denken aan hoe er over rooms-katholieken werd gedacht, een eeuw geleden. Die religie werd als anti-democratisch, hiërarchisch en fundamentalistisch beschouwd, net zoals de islam nu. Kan het katholicisme wel samengaan met democratische waarden? Dat was toen een vraag die velen bezighield. Maar tijdens het Tweede Vaticaanse concilie (1962-65) bleek de rk kerk - rijkelijk laat, maar wat zou het - wel degelijk in staat zich aan te passen aan de moderne tijd."

Hij grinnikt. "Als zelfs de katholieken dat konden, is er hoop voor elke religie."

De golfbeweging van de secularisatietheorie

José Casanova studeerde filosofie in Zaragoza, theologie in Innsbruck en sociologie in New York. Hij is hoogleraar sociologie aan Georgetown University in Washington DC en leidt het onderzoeksprogramma 'Globalization, Religion and the Secular' aan het Berkeley Center van die universiteit.

Zijn bekendste boek is 'Public Religions in the Modern World' uit 1994, een moderne klassieker in de godsdienstsociologie. In het boek beschrijft Casanova hoe religies sinds de jaren 80, geheel onverwachts, de publieke sfeer aan het terugveroveren zijn, een proces dat hij 'deprivatisering van religie' noemt. Als startschot van die ontwikkeling wijst hij naar de Iraanse revolutie van 1979.

Vervolgens bespreekt hij vijf case-studies uit Spanje, Polen, Brazilië, en de Verenigde Staten, waar zowel evangelicalen als katholieken een nieuwe rol opeisten in de openbare ruimte.

Dat het religieuze stromingen binnen katholicisme, protestantisme en islam is gelukt om een nieuwe, prominente rol in de samenleving in te nemen, is de nagel aan de doodskist van de 'secularisatiethese', vindt Casanova. Het bewijst dat moderniteit en religie elkaar niet uit hoeven te sluiten.

Toch schuift Casanova in zijn boek de oude secularisatietheorie niet helemaal van tafel. Want daar waar de democratie haar intrede doet, is een emancipatie van maatschappelijke instituten uit de armen van de religie onvermijdelijk, betoogt hij. In de westerse samenleving is deze scheiding een historisch feit. Terugkeer naar preseculiere tijden is onmogelijk.