Gedogen: een verwarrend signaal

Tot zijn tevredenheid heeft CDA-leider Jan Peter Balkenende de afgelopen week bijval geoogst voor zijn geruchtmakende rede, waarin hij zei: ,,De multiculturele samenleving is niet iets om naar te streven.'' Maar hij kreeg ook de kritiek dat hij culturen tegen elkaar opzet, en daarmee bijdraagt aan het zich toch al verhardende, 'rechtsere' klimaat rond allochtonen.

In hoeverre rekent u het zichzelf aan als het beeld ontstaat dat u met uw pleidooi de concurrentie wilt aangaan met Pim Fortuyn?

,,Dat reken ik mezelf helemaal niet aan. Verhalen over verrechtsing of Fortuyn zijn verhalen van mensen die kort van memorie zijn. Wij zijn al langer bezig met de waarden die Nederland bijeen moeten houden. Het is wel zo dat we een probleem proberen te benoemen waarop lange tijd een taboe rustte.''

,,Ik weet nog dat mijn medestudenten destijds zeiden: die ajatollahs moeten we respecteren. Ze staan in hun cultuur, wij in de onze; wij kennen democratie, recht en rechtsstaat, zij kunnen daar heel anders over denken, wie zijn wij daarover te oordelen? Maar als je nu ziet dat bepaalde groepen - jeugdbendes - een cultureel patroon vertonen waarin ze gemakkelijk tot geweld overgaan, dan heb je een probleem in de sfeer van integratie. Ik sprak deze week iemand die Marokkaans verstaat. Die vangt van alles op waarvan hij zegt: als je het hebt over respect over en weer en omgang met elkaar, nou, dan is daar bij hen heel wat op af te dingen.''

Wat wilt u daarmee zeggen?

,,We lopen het risico dat er tussen de verschillende culturen in Nederland te weinig gemeenschappelijks is. En een samenleving kan alleen bestaan met een gezamenlijk waarden- en normenpatroon. Dat hebben we veronachtzaamd. D rop heb ik de vinger willen leggen. Mijn angst is dat we hier culturen krijgen die langs elkaar heen leven en elkaar niet meer bereiken. Tolerantie en veelkleurigheid hebben wij omarmd, maar daarbij is de discussie gebleven. Een aantal problemen mocht niet worden benoemd. Bij criminaliteitscijfers was het niet geoorloofd te praten over wie allochtoon was en wie autochtoon, want dat werkte stigmatiserend. We hebben te lang het idee gekoesterd dat het wel vanzelf goedkomt als je met verschillende culturen samenleeft. Dat is een romantisch beeld van multiculturaliteit.''

U wilt het andere uiterste: u zweert de multiculturele samenleving als ideaal af.

,,Ik heb niet gezegd: het CDA is tegen de multiculturele samenleving. Ik heb gezegd: de multiculturele samenleving is onvoldoende basis voor integratie, daarom is zij niet iets om naar te streven. Integratie is te lang opgehangen aan subsidies, cursussen, gelijke kansen. Zo'n aanpak gaat voorbij aan de vraag welke waarden onze cultuur vormen. We moeten een zoektocht ondernemen naar een samenleving waarin niet wij tegenover zij staan, maar het gemeenschappelijke voorop staat.''

Wat zijn dan die waarden die nodig zijn voor vreedzaam samenleven en die kennelijk niet door allochtone culturen worden gedeeld?

,,Ontplooiing van menselijk talent en de erkenning dat vrijheid een groot goed is. Die vrijheid kent wel haar begrenzing in verantwoordelijkheid: naastenliefde en betrokkenheid op anderen, opofferingsgezindheid. Dat zijn allemaal waarden uit de joods-christelijke traditie en de Griekse oudheid, die in West-Europa tellen. Nederlandse waarden zijn openheid en respect voor anderen. We vinden die waarden terug in de Grondwet, maar er is ook een morele component die je niet in wetten kunt vangen. Anders zou het te gemakkelijk zijn: je hebt je te houden aan de wet en klaar is Kees.''

Maar door de waarden die u noemt tot westerse waarden te bestempelen, zeg je toch dat andere culturen die waarden niet omarmen?

,,Nee, nee. Mijn pleidooi is: de multiculturaliteit niet koesteren als doel in zichzelf omdat dat tekortschiet bij de integratie. Zonder bindmiddel stort het kaartenhuis van de multiculturele samenleving ineen. Dan hebben we het over taal, rechtstraditie en óók die waarden die ik noemde.''

,,Vervolgens heb ik in mijn verhaal gezegd: als je helder en eerlijk tegen elkaar zegt waar de grenzen liggen van goed en kwaad, kan de aanwezigheid van andere culturen juist verrijkend zijn. We kunnen nog wat leren van familieverhoudingen in andere culturen, hun onderlinge betrokkenheid en de manier waarop zij met ouderen omgaan.''

Maar waar botst dan de ene op de andere cultuur?

,,De nieuwkomers hebben andere opvattingen over de scheiding van kerk en staat, over de positie van de vrouw, óók over geweld. Maar bij de eigen bevolking zie je ook dingen die niet kunnen: bedreiging van moskeeën, voetbalhooligans, tillen van belastingen, ontfatsoenlijk gedrag. Het is dus een probleem dat zich aan beide kanten manifesteert.''

U vindt dat de overheid met het gedoogbeleid een verkeerd voorbeeld geeft: ze staat oogluikend toe wat ze zelf verboden heeft. In uw woorden gezegd: als we onze eigen waarden niet serieus nemen, hoe kunnen we ze dan met overtuiging overdragen aan nieuwkomers?

,,Ja, en daarom is de kritiek onjuist dat wij de verantwoordelijkheid voor alles wat misgaat louter bij de immigranten leggen. Met het gedogen geeft de Nederlandse rechtsstaat een verwarrend signaal aan mensen die hier binnenkomen. Als wij genoegen nemen met een cultuur van gedogen, dan kun je van anderen niet verlangen dat ze een helder beeld krijgen van wat hier wel kan en wat niet.''

,,Die helderheid vereist dat we ook een aanpassing van nieuwkomers mogen verlangen. Zij gaan in Nederland leven, dan mogen zij geacht worden de taal te kennen, iets van de geschiedenis, van de fundamenten van democratie, de betekenis van een rechtsstaat. Dat wordt van ons ook verwacht als we in andere landen komen.''

Daar zijn de inburgeringscursussen toch voor?

,,Ja, maar die zijn te vrijblijvend. Wij vinden dat een immigrant geen verblijfsvergunning mag krijgen als hij de inburgeringscursus niet met goed gevolg afrondt. Dat is geen buitenissige eis, Amerika verlangt ook dat immigranten de Grondwet kennen. Wij mogen daarin best wat harder zijn. Het is ontoelaatbaar dat immigranten nu straffeloos de inburgeringscursus kunnen laten voor wat ze is. En in het onderwijs is een vak als maatschappijleer absoluut noodzakelijk, om kennis van religies op te doen, om verschillen in culturen te kunnen duiden. Ook hier ziet u dat ik een wederkerige relatie tussen allochtonen en autochtonen voorsta. Daarom vind ik het helemaal fout als Almere denkt dat het probleem is opgelost door één wijk helemaal voor de Turken te reserveren. Een schijnoplossing.''

Hoe ver mag de Nederlandse overheid binnendringen in de cultuurkringen van immigranten? U hecht als christen-democraat toch als geen ander aan de gewetensvrijheid van levensbeschouwelijke organisaties, scholen, verenigingen?

,,Geen misverstand: wij zijn geen voorstander van assimilatie. Nadrukkelijk blijven we de vrijheid van vereniging erkennen, ook van allochtonen. Die vrijheid is een groot goed. Zij past bij de samenleving waarin we pluriformiteit waarderen. Dat moet je overeind houden.''

Geldt die vrijheid ook voor een moskee waarin waarden worden gepropageerd die haaks staan op de onze?

,,Nee, maar dan spreken we over extreme uitingen, van haat of rassenhaat bijvoorbeeld, die hun grens vinden in de Nederlandse rechtsstaat. Maar dat geldt net zo goed voor andere cultuuruitingen, óók van christelijke signatuur, waarin sprake is van extremisme of een gebrek aan respect voor de ander.

De soevereiniteit in eigen kring is nooit onbegrensd geweest. Die kringen waren niet autonoom, maar opgenomen in een rechtstraditie. Dat geldt ook voor de moskee. Tolerantie is een groot goed, maar er zitten grenzen aan. Vrijblijvendheid kan niet.''