Touwtrekken tussen trend en toeval

AMSTERDAM - Nee, aan een marktonderzoek, naar zijn politieke voorkeur onder andere, wil die mijnheer uit Brabant beslist niet meedoen. ,,Ik heb een ongeluk gehad, ik ben twee tellen later alweer vergeten wat ik deed.''

Dinsdagavond, halfzeven. De enquêtrice is even van haar stuk: ,,Kunt u dat nog eens herhalen?'' Achter de ruit, in de 'meeluisterkamer', schiet haar cheffin in de lach: ,,Nee, dat kan hij waarschijnlijk niet!''

Even later klinkt de kiestoon weer: de computer van Interview/NSS heeft een nieuw nummer uit het telefoonboek geplukt. Honderd mensen moeten namelijk wél meedoen; elke dag behalve zondag.

,,Ik wil die weging toch maar wél zo hoog hebben, Yvonne.'' Vrijdagochtend, halfelf. De cijfers waar kandidaat-premier en backbencher nog een dag op zullen moeten wachten, zijn zojuist bij marktonderzoekbureau Interview/NSS uit de printer komen rollen. En binnen een minuut alweer afgekeurd door Harm Hartman, hoofd marketing science.

Dat was natuurlijk niet omdat die mijnheer uit Brabant niet meedeed. Integendeel, het struikelblok waren juist al die mensen die zich uitstekend konden herinneren wat ze gestemd hadden bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen.

Die 'herinnerde uitslag' moet natuurlijk gelijk zijn aan de werkelijke van 1998, maar in dit geval gaven te weinig ondervraagden als vorige voorkeur D66 op. De steekproef is dus niet representatief. De oplossing is wat Hartman betreft een zware 'weging': de stem van een voormalige D66-stemmer telt vandaag voor wel drie of vier anderen.

,,Het is wel een dilemma. Als je niet weegt, is je uitkomst waarschijnlijk niet goed. Als je wel weegt, maak je de andere mensen minder belangrijk en verklein je dus eigenlijk je steekproef. Daardoor moet je een grotere onzekerheid opgeven bij je uitkomst.''

Niet dat die onzekerheid doorgaans veel aandacht krijgt. Met enige verbazing ziet Hartman regelmatig hoe in zijn cijfers, die elke vrijdag via 'Nova' het land in gaan, een enkel zeteltje verschil onder het vergrootglas wordt gelegd. Terwijl het misschien om een restzetel gaat.

Dinsdagavond, zeven uur: ,,En hoeveel vertrouwen heeft u nu in het kabinet? Wel een vreemde vraag hè, net nu het gevallen is. Hoeveel vertrouwen hád u dan?''

Vrijdagochtend, halftwaalf: Hartman is eruit. Die zware weging van de D66-stemmers bleek niet eens zoveel uit te maken. ,,De D66'ers van toen stemmen nu overal op. Te weinig SGP'ers, dat vertekent veel meer.''

Het afgelopen uur heeft hij dan ook gepiekerd over een heel ander soort weging: moet hij de driehonderd ondervraagden van dinsdag, woensdag en donderdag zwaarder meerekenen dan de negenhonderd die vóór de val van het kabinet-Kok aan de telefoon kwamen? Voor allebei is iets te zeggen. ,,We ondervragen zeshonderd mensen per week, en rapporteren telkens over het gemiddelde van twee weken. Maar we kijken wel goed naar de laatste week en als er aanleiding voor is, laten we die zwaarder tellen.''

En, en? ,,Je ziet wel iets gebeuren: de kleine linkse partijen krijgen de helft meer stemmen.''

Maar wat zegt dat? Zonder kabinetscrisis had Hartman die drie dagen helemaal niet apart bekeken. Misschien is het verschil wel toeval. Of het is echt, en dan laat hij door het te negeren het doel open voor de concurrenten van het Nipo. Die werken met een vast panel dat ze per computer in één weekeinde ondervragen.

Maar dat heeft weer andere nadelen, zegt Marianne Bank, hoofd branding (merkonderzoek) en al zestien jaar betrokken bij het politieke onderzoek van Interview. ,,Dan hangt de uitslag af van wat in dat weekeinde speelt. Onze kracht is dat we jaar in jaar uit willekeurige mensen dezelfde vraag stellen. En eens in de vier jaar ijken we de manier waarop we die cijfers verwerken.''

En zij niet alleen: de media, die zich maandenlang aan de cijfers vastklampen, zijn niet mals als de kiezer zich niet aan de enquêtes houdt.

Bank herinnert zich vooral 1986: ,,Toen gebeurde er juist de dagen vóór de verkiezingen nog heel veel. We zagen dat ook in onze cijfers, maar die publiceerden we toen al niet meer. Daar hebben we wel van geleerd: naarmate de verkiezingen dichterbij komen, zijn we alerter op fluctuaties in de laatste dagen van onze peilingen. En we brengen de laatste cijfers de avond voor de verkiezingen.''