Prut & Pseudo

Joep Engels en Mark Traa over wetenschap onder de maat. Pseudowetenschap en Prutwetenschap. Iedere zaterdag in de Verdieping. Aflevering 23: Aangelengde bewijzen.

Kan het kwaad als dieren genetisch veranderde voeding krijgen voorgeschoteld? De Natuurwetpartij wilde dat wel eens weten en vroeg de Wageningse wetenschapswinkel om het uit te zoeken. De onderzoekers konden in de literatuur geen enkel schadelijk effect vinden, maar dat was niet het antwoord waar de Natuurwetpartij op zat te wachten.

De partij distantieerde zich van het onderzoek, al begreep een woordvoerder best waarom de onderzoekers sommige vragen als onbenullig afdeden. ,,Als ze met een bredere blik zouden kijken, zouden ze wel degelijk de bredere verbanden zien'', zegt hij in het vakblad Bionieuws van afgelopen week. ,,Zo zijn DNA-moleculen ook niet slechts genen die voor een eiwit coderen. Planten reageren bijvoorbeeld op muziek, (...) maar waar ligt het gen dat die eigenschap bepaalt? Dat is er niet, het zit in de heelheid van de plant, de natuurlijke intelligentie.''

Daar helpt geen moedertjelief aan. Het zijn termen waar niet alle biologen even warm voor lopen, schrijft Bionieuws onderkoeld. De gevestigde wetenschap en het alternatieve circuit zijn twee gescheiden werelden, die elkaar nooit zullen overtuigen. Elke poging van de een is verspilde moeite en leidt slechts tot irritatie en onbegrip bij de ander. De werelden kunnen elkaar beter met rust en in hun waarde laten.

Maar andersom ligt de relatie een stuk ingewikkelder. Als de wetenschap een theorie bedenkt of ontdekking doet die past in de kraam van de alternatieven, eigenen de laatsten zich die kennis met graagte toe. Kennelijk worden ze heen en weer geslingerd tussen afgrijzen over de eenzijdige, reductionistische wetenschap en verlangen naar erkenning door diezelfde wetenschap.

Zo doet de Franse bioloog Jacques Benveniste nog steeds verwoede pogingen om uit de afvalput te klimmen waarin de wetenschap hem in 1988 dumpte. Benveniste dacht toen met zijn theorie over het geheugen van water de homeopathie een wetenschappelijke basis te geven. Water met geheugen zou zich immers de werkzaamheid van geneesmiddelen kunnen herinneren, ook al was de geneesmiddeloplossing zo verdund dat er geen werkzaam molecuul meer in kon zitten. Niemand kon de Franse resultaten reproduceren en Benveniste verdween van het toneel.

In stilte werkt hij nu aan een comeback. Uit een merkwaardige mix van biologie, farmacie en quantummechanica heeft hij de theorie gefabriceerd dat moleculen communiceren door vibraties uit te zenden en op te vangen en dat deze vibraties in water kunnen worden vastgelegd. Dat je die vibraties niet uit het water kunt aflezen, hoeft niet te verbazen, luidt zijn verweer: een chemische analyse van een cd toont ook niet de muziek die erop is opgeslagen. Wat kun je daar nog tegen inbrengen?

Een nieuw argument halen de homeopaten uit onverdachte hoek. Het gerespecteerde tijdschrift Chemical communications publiceerde eind vorig jaar een opvallend onderzoeksresultaat. De chemici Kurt Geckeler en Shashadhar Samal hadden allerlei stoffen in water opgelost. Als ze vervolgens water aan de oplossing toevoegden, verspreidden de moleculen zich niet in het water -zoals je zou verwachten en de theorie ook voorspelt- maar klonterden ze.

Zie je wel, riep het wereldje meteen: zo werkt het dus. Dit stemt overeen met het homeopathische geloof dat middelen krachtiger worden bij sterkere verdunning, schrijft Lionel Milgrom in het februarinummer van Chemistry in Britain. Bovendien zouden de grotere clusters beter reageren met biologisch materiaal.

Waar hij die laatste wijsheid vandaan haalt, is een raadsel. Je zou denken dat juist kleinere clusters beter in cellen weten binnen te dringen. Maar Geckeler en Samal hebben zich vooral verbaasd over de eerste conclusie dat de clustering het homeopathische verdunningsprincipe zou bewijzen. Ze bereikten hun effect met zeer geconcentreerde oplossingen. Om zoutionen bijvoorbeeld zo gek te krijgen dat ze gingen clusteren, moesten ze drie ons keukenzout oplossen in een liter water. Dat is bijna een verzadigde oplossing en staat dus mijlenver van de ultraijle homeopathische middelen. Maar het lijkt verspilde energie om Milgrom en de zijnen daarop te wijzen.