Herfstsonate op de Rolder rug

De toeristische wandelroute Rolder Es (6/10 kilometer) begint en eindigt op de Kerkbrink in Rolde en is bewegwijzerd door de ANWB. Goed opletten onderweg, want sommige bordjes zijn zo groen uitgeslagen dat ze, nauwelijks opvallen. De lijnen 10, 24 of 28 van busbedrijf Arriva rijden eenmaal per uur vanaf station Assen naar de Rolder Kerkbrink (ca. 10 minuten), waar tevens voldoende parkeergelegenheid is.

De herfst is ruim over de helft, hoog tijd om weer eens naar het noorden te trekken. Want waar ervaar je de verstilling van de natuur in dit jaargetijde, gecombineerd met de intimiteit van karakteristieke brinkdorpjes, intenser dan in het Drentse landschap?

In het hart van Drenthe, even beoosten Assen, ligt Rolde, op de 'Rolder rug', een uitloper van de Hondsrug -het hoogste gedeelte van het Drents plateau. Veel van het oude esdorpenlandschap is in deze omgeving nog goed te herkennen. Oude boerderijen, brinken, bossen, heideveldjes, weilanden en houtwallen: alle ingrediënten komen we onderweg tegen.

We beginnen midden in Rolde, 'dorp van Bartje', op de Kerkbrink en lopen zuidwaarts. Op de Grote Brink, net voorbij de vrijdagse warenmarkt, passeren we een op een verhoging gelegen achtkantige beltmolen uit 1873. De korenmolen wordt door vrijwilligers bemand. Al snel verlaten we nu de bebouwde kom van Rolde. Tussen de eiken van de Nijlanderstraat door, via een rondje zandverstuiving, komen we in het Boerbos, waar vooral het naaldhout overheerst.

Aan het einde van deze boswandeling belanden we op een zandweg langs een pasgemaaide maïsakker. Aan het verkeerslawaai van de N33 valt hier niet te ontkomen, maar we ergeren ons niet, want de herfstsonate die over de stille, heiige akkers en weilanden klinkt, vergoedt veel, zo niet alles. De grijzige herfsthemel spiegelt zich in de plassen op de weilanden, waar Shetlandpony's en fiere Friezen in dikke wintervacht knabbelen van in dit jaargetij altijd nat gras. De aardappelen zijn gerooid, getuige een spoor van piepers op ons pad, de akkers toegedekt met stro hier, eikenbladeren daar.

Over graswal en zandpaden voert de route ons langs het Kikkertsveentje, zo genoemd naar de vorige eigenaar. Een echt Drents veentie (ven). Meestal liggen veenties op de hei of in het bos, maar dit exemplaar ligt te midden van landbouwgronden: een grote plas water met een kleine rand bos omtoe.

We lopen een stukje langs de stille verkeersweg Nijlande-Rolde, waarna we een beeldschoon eikenhakhoutbosje bereiken. Even de tijd nemen om te mijmeren op een puntje van de natte bank en uit te kijken over het innemende esdorpenlandschap. Weer voort nu op de grens van akkers en bos, klauterend over en onder omgevallen bomen door -slachtoffers van de recente storm?- en dan dwars over een heideveldje met prachtige jeneverbesstruiken. Toch een wonderlijk idee dat er zo weinig is overgebeleven van de immense heidevelden die hier lange tijd het landschap volledig bepaalden.

Weer in het bos aangeland, passeren we 't Ruige Veld. Oorspronkelijk stond er een landhuis op het gelijknamige landgoed. In 1937 kwam dit in bezit van een instelling die christelijke vakantiekolonies exploiteerde. Inmiddels is het uitgegroeid tot een groot complex van paviljoens en dienstgebouwen, waarin een kinder- en jeugdpsychiatrische kliniek is gehuisvest. Vlakbij ligt, onopvallend verscholen in het bos, het oude Joodse Kerkhof. Tussen de dennen door ontwaren we het smeedijzeren hek.

Een kwartier gaans van 't Ruige Veld bereiken we het beeldschone Balloo, een ringvormig dorp zonder straatnamen -we kunnen kiezen tussen Balloo-even en Balloo-oneven. Hier, tussen de verspreid liggende, meest rietgedekte boerderijen, is het oude cultuurlandschap waar duizenden jaren is 'geboerd', nog heel goed te herkennen. Tussen de erven door kijken we uit over de akkers. Op een weilandje tussen twee boerderijen longeert een tienermeisje haar paardje in de namiddagschemer. Het begint fris te worden, vinden ook de twee vaarzen die even verderop klaaglijk loeiend lijken te vragen wie ze toch naar de warme stal wil brengen. De rust in het dorp doet haast onwerelds aan.

Het Balloërveld met zijn schaapskooi en -kudde laten we links liggen, als we het Kerkepad Balloo-Rolde inslaan. Vlak voor de bebouwing van Rolde komen we langs de Balloërkuil, een stuifzandlaagte waar in de Middeleeuwen recht zou zijn gesproken door de Etstoel, het toenmalige hoogste rechtscollege van Drenthe. Maar of dit werkelijk die bewuste plek is geweest, valt te betwijfelen.

Dat laatste geldt niet voor de schitterende vijftiende-eeuwse gotische kerk van Rolde. In deze kerk, die behoorde tot het bisdom Utrecht, werd seendrecht gesproken (kerkelijke rechtspraak) en kwam ook de Etstoel bijeen.

Het middeleeuwse Drenthe viel onder het gezag van de bisschop van Utrecht en was verdeeld in zes bestuurs- en rechtsgebieden, de dingspelen ('ding' = gerecht). De bisschop liet het bestuur van het afgelegen Drenthe goeddeels over aan de door hem benoemde drost, die zich op zijn beurt liet bijstaan door vierentwintig 'etten' (gezworenen). De etten, vier per dingspel, werden gekozen uit de stand der vrije, Drentse boeren. Dit gezelschap van drost en etten werd de Etstoel genoemd.

In principe vergaderde de Etstoel driemaal per jaar: de tweede maandag na Pasen in de Balloërkuil, de dinsdag na Pinksteren in de kerk van Rolde, de hoofdplaats van het Rolderdingspel en op 19augustus, de feestdag van Sint Magnus, in het schitterende romaanse kerkje van Anloo, de hoofdplaats van het dingspel Oostermoer. De gebrandschilderde ramen van de kerk in Rolde symboliseren de vroegere zes dingspelen. In de schemer menen we van buitenaf afbeeldingen van wapens in de ramen te onderscheiden, maar goed is het niet te zien.

De laatste tien minuten van de route voert ons langs het kerkhof achter de kerk, vanwaar we een schitterend uitzicht hebben op de ranke, spitse Roldertoren, die scherp afsteekt tegen de avondlucht. Aan de oostrand van de begraafplaats liggen de twee oudste graven van Rolde, enorme hunebedden uit 3000 voor Christus. Opeens staan we weer midden in het gezellige dorp, waar een lekker kopje koffie op ons wacht in café-restaurant 'Het Gemeentehuis'.