Het water lonkt

De auto is niet langer het troetelkindje, water juist wel. Diverse gemeentebesturen besluiten daarom de ooit dichtgegooide singels, grachten en vaarten weer te 'ontdempen'. De verwachtingen zijn hooggespannen: het water moet handel en toerisme bevorderen, verdwenenen flora en fauna kunnen terugkomen en het cultureel erfgoed wordt beschermd.

Alsof de hele singel rond Utrecht alweer open ligt, vertellen luxe informatieborden aan voorbijgangers wat er zoal te zien en te doen is. Een kano dobbert op het water, een rondvaartboot legt aan, bijzondere plantensoorten groeien in de voegen van de kademuren en gezellige terrasjes aan het water trekken veel klanten. Waar tot voor kort een parkeerterrein en grasveld lagen, keert de komende jaren het water uit de singel terug.

Rini van Veen, coördinator van het project 'Herstel singelstructuur' te Utrecht, kan bijna niet meer wachten. Aanstaande woensdag vaart hij, samen met wethouder Van Zanen en buurtbewoners, in een historische vrachtboot van de Weerdsluis naar de Monicabrug. De afstand bedraagt nog geen 100 meter, maar alleen al de gedachte dat hier tot voor kort geen water was te zien, enthousiasmeert hem elke dag. ,,Dit is nog maar het begin'', licht Van Veen toe. ,,We willen in totaal 1,5 kilometer 'ontdempen'. In de jaren zestig is een groot deel van de singel gedempt, nu streven we ernaar de hele singel weer te herstellen.''

Het streven de singel terug te brengen heeft niets te maken met nostalgie, beklemtoont Van Veen. Integendeel, Utrecht wil juist met de tijd mee, waarin leefbaarheid voorop staat. Staande op de nieuwe Monicabrug wijst hij trots op plekken waar ,,eigentijdse voorzieningen'' komen. Onder de brug komen bijvoorbeeld sanitaire voorzieningen waar pleziervaarders kunnen pauzeren en vlakbij de historische Weerdsluis staan 'inzamelpunten' waar bootbezitters hun vuile water kunnen lozen. ,,We willen de singel niet kostte wat kost als een soort monument restaureren. Het gaat om de leefbaarheid van de stad, voor bewoners en toeristen.''

Inzichten veranderen, constateert Van Veen droog. In de jaren zestig geloofde het toenmalige stadsbestuur heilig in de aanleg van een ringweg rond het centrum, dus werd een flink deel van de singel gedempt om de Catharijnebaan aan te leggen, een stuk snelweg van nog geen kilometer bij winkelcentrum Hoog Catharijne. Ook het deel van de singel ten noorden van het centrum, tussen de rotonde Het Paardenveld en de kruising Jacobsstraat en de Oude-noord, werd opgeofferd aan blik: daar kwam een onooglijke parkeerplaats tussen twee drukke rijbanen in. Zelfs het kleine stukje singel van deze kruising tot aan de Weerdsluis bleef niet gespaard: daar gaf de gemeente de voorkeur aan een stuk gras boven water.

,,Eind jaren zestig was het zelfs de bedoeling de hele singel te dempen'', weet Van Veen. ,,In een deal met het rijk is toen afgesproken alleen het noordwestelijke deel dicht te gooien en de rest als monument intact te laten. Overigens liggen er onder het gedempte deel betonnen kokers waardoor het water altijd is blijven stromen. Anders zou de singel, door dode vissen en planten, zijn gaan stinken.''

Langs de Weerdsingel zijn nog enkele restanten van deze betonnen kokers te zien. Het gebied oogt als een bouwput, ook al proberen de rijkelijk geïllustreerde informatieborden een tegenovergestelde indruk te geven. Vanaf eind deze week, belooft Van Veen, wordt voor het eerst zichtbaar dat deze plaatjes niet overdrijven. Bouwers halen dan de roestbruine damwand vlakbij de Weerdsluis weg, waardoor het water tot aan de Monicabrug van grondwaterniveau tot het niveau van de nog bestaande singel zal stijgen. Boten die van de Vecht komen, kunnen dan voor het eerst een klein stukje de hoek om varen.

De huizen aan de Weerdsingel en tegenoverliggende Nieuwe Kade zijn nu al in prijs gestegen. Buurtbewoners nemen de bouw-overlast en wegomleidingen voor lief, wetende dat ze later van begroeide kademuren en bomen langs het water kunnen genieten. Nu al doen enkele muurleeuwebekjes voorzichtig hun best, net als de paarse kattestaarten, die aan een langzame opmars langs de oever zijn begonnen.

Voor de begroeiing van de kades en muren kreeg Utrecht subsidie van de Europese Commissie. Onderzoekers gaan daarmee na welke vegetatie op een 'onder water berm' aantrekkelijk is voor planten en dieren die, omdat de singel hersteld wordt, uit andere stadsdelen naar deze nieuwe pleisterplaatsen zullen komen. Ook streven zij naar een zo groot mogelijke variatie in soorten. ,,Water in de stad is vaak te voedselrijk'', verklaart Van Veen. ,,Dit leidt tot eenzijdige begroeiing, waardoor de kans op ziekten en plagen groot is.''

Het geld uit Brussel wordt ook gebruikt voor een studie naar de ideale samenstelling van een kademuur. Hoe moet die eruit zien willen de muurleeuwebekjes en steenbreekvarens gedijen? Van Veen wijst op enkele dorre, bruine plantjes op de gloednieuwe muur langs de kade. Het zijn de restanten van steenbreekvarentjes, die kennelijk niet op deze verse stenen willen groeien. In het kader van hun experiment maakten de onderzoekers verschillende typen gaten en sleuven in de muur: overleven muurplanten het best in een horizontale of verticale sleuf, of geven zij de voorkeur aan een klein of groot, danwel laag- of hoog gelegen gat?

Maar behalve de planten, moet ook de muur zien te overleven. Hoe meer scheuren en kieren, hoe weelderiger de vegetatie, maar ook hoe groter de aantasting van de stenen. ,,Bij de werfmuren aan de gracht heeft Utrecht dit goed gemerkt'', vertelt Van Veen . ,,We moés-ten restaureren, maar voor de planten was dit niet goed.''

Al deze proeven en ervaringen komen goed van pas als ook de Catharijnebaan wordt 'ontdempt'. Wanneer dit gebeurt, hangt af van een referendum dat in mei 2002 over de toekomst van het stationsgebied en winkelcentrum Hoog Catharijne wordt gehouden. ,,De 'Catharijnebak' is nu een snelweg in het centrum zonder aan- of afvoer'', motiveert Van Veen. ,,Voor de leefbaarheid in het centrum zou het goed zijn als de hele singel weer uit water bestaat.''