Ik kijk dus ik besta

De neiging is groot op de vijftigste verjaardag van de televisie over de verloedering van de ether te spreken. Maar die kan ook gezien worden als een culturele revolutie. Het medium is niet bij de elite blijven steken, maar is gedemocratiseerd, zelfs geproletariseerd. Alles wat in het echte leven kan, kan inmiddels ook op tv. En mensen kijken graag naar zichzelf.

Geen medium zo bejubeld en betreurd als de jarige televisie. Bij de start in 1951 vreesden politici, dominees en wetenschappers dat 'het oog van de duivel' onze geesten zou afstompen, de werkelijkheid zou vervormen en zou leiden tot algeheel moreel verval. Na 50 jaar maken hoogleraar José van Dijck, programmamaker Ireen van Ditshuyzen en theoloog Wim Koole een hele andere balans op. Televisie is hét democratisch massamedium bij uitstek. Het heeft ons leven verrijkt, onze blik op de buitenwereld verbreed en onze kennis vergroot.

Niet voor niets stamt het woord televisie af van het Griekse tèle (ver) en het Latijnse visio (het zien). Dankzij de uitvinding van het apparaat reikt onze blik verder dan ooit. Na de magische start op 2 oktober 1951 groeide televisie uit tot een medium met sociale betekenis. Televisie troost, democratiseert en onderwijst, zeggen de kenners. Logisch dus dat anno 2001 de kijkkast onmisbaar is. Negen van de tien Nederlanders, om precies te zijn 95 procent van de bevolking, hebben minimaal één televisie in huis. Wie geen tv kijkt, telt niet mee. En andersom: video ergo sum, ik kijk dus ik besta.

Volgens Wim Koole, gepensioneerd Ikon-directeur en theoloog, heeft televisie voor een sociale ommekeer gezorgd. ,,Televisie heeft een vaste plek in ons leven gevonden. Niet meteen, pas in de jaren zestig en zeventig begon het medium met de grote verovering op de samenleving. Tv was magisch, met z'n allen schaarden we ons rond de televisie om vermaakt en geïnformeerd te worden. Dat magische lijkt te zijn kwijtgeraakt, tot er iets groots gebeurt. Dan zie je, zoals op 11 september, dat televisie nog steeds gemeenschapszin kan stichten, dat de unieke bindende rol nog altijd bestaat. Als zo'n ramp gebeurt, is televisie onze navelstreng met de samenleving.''

,,Nieuws brengen is de opperste vorm van televisie'', zegt Ireen van Ditshuyzen, maker van documentaires en eigenaar van productiebedrijf TV Dits. ,,Dat hebben we op 11 september allemaal kunnen zien. De beelden van de vliegtuigen die het WTC invliegen zijn zo absorberend, zo vervreemdend, die slaan je plat met inhoud. Dat is met geen pen te beschrijven, dat kan alleen met televisie. Als er in de wereld iets gebeurt, wil je dat zien. En pas bij het zien, ben je doordrongen van de betekenis.'' Koole: ,,De werkelijkheid komt live op je af. Andersom werkt het ook: omdat we de beelden zien, wordt het gebeurde werkelijkheid. De beelden van de vliegtuigen die de Twin Towers invliegen, bepalen voorgoed ons beeld van de geschiedenis.''

Praten over de betekenis van 50 jaar televisie is, met de aanslagen in de VS letterlijk op het netvlies, praten over de impact van beelden. Niet toevallig beginnen Koole, Van Ditshuyzen en hoogleraar Van Dijck over de aanslagen. Bij dit drama, dat zich voor de lenzen van zoveel camera's heeft voltrokken, is voor eens en voor altijd het bewijs geleverd dat televisie een medium is met een onnavolgbare impact. Geen woord of geluidsfragment kan daar tegenop.

,,De samenleving is gemedialiseerd'', zegt José van Dijck, hoogleraar televisie, cultuur en media aan de Universiteit van Amsterdam. ,,De media, de televisie voorop, spelen een centrale rol in onze samenleving. Een actieve rol ook. Zonder televisie geen gebeurtenissen.'' Daar zit een nadeel aan. Doordat makers van tv-programma's bepalen wat we wel en wat we niet zien, wordt ons beeld van de werkelijkheid beïnvloed. Televisie selecteert en stuurt. We kijken naar beelden uit Amerika, maar weten niet wat zich intussen in Afghanistan afspeelt. Een imam zegt in 'Nova' dat homoseksualiteit een ziekte is en de kijker weet niet in welke context die uitspraak moet worden geplaatst.

Dat is een nadeel van het grote zenderaanbod, zegt Van Dijck. Kijkers zappen nou eenmaal. Maar er zit ook een voordeel aan die vele zenders: door het brede aanbod kunnen kijkers zelf zoeken naar een completer beeld. ,,In 1951, toen de tv begon, was er één zender. Het was eten wat de pot schaft. Maar nu, met het enorme aanbod aan programma's, hebben we een keuzemenu. Je moet je de televisie voorstellen als een bibliotheek, waaruit je het boek kiest dat je wilt lezen. De boeken die je niet wilt zien, laat je staan. Wat de keuzemogelijkheden betreft heeft televisie zich juist heel positief ontwikkeld.''

Het aanbod nam toe, de veelvormigheid ook. Tegelijkertijd veranderde de rol van het medium. Wim Koole: ,,In eerste instantie werd tv gebruikt voor nieuws en ontspanning. Met het verlaten van de rationaliteit, in de jaren zeventig, kreeg tv er een belangrijke functie bij: voorzien in emotionele behoeften van de kijkers. We kwamen uit een leven met dogma's, we deden wat de dominee zei. Televisie bracht ons drama. Dat sloeg aan en inmiddels is emotie het belangrijkste bestanddeel van tv-programma's. In deze tijd, waarin veel eenzaamheid bestaat, tweederde van Nederland woont alleen, biedt televisie een scala aan emoties. Herkenning, erkenning, maar ook inspiratie, troost en verlichting.''

Koole verdiepte zich in de emotionele functie van televisie en schreef er verschillende boeken over. We waren toe aan televisie, betoogt de theoloog, al was het maar om de vrije tijd te vullen. De ontkerkelijking deed de rest: het gat dat de kerk achterliet, werd probleemloos gevuld door de televisie. De tv als moderne kerk, waarin gebiecht, gehuild, getroost en gevierd kan worden. Wat volgens Koole de overdosis emotie verklaart die de tv ons dagelijks voorzet.

Helaas wordt daarbij niet altijd de realiteit als uitgangspunt genomen, zegt programmamaker Ireen van Ditshuyzen. ,,De tv maakt de werkelijkheid een beetje mooier dan hij is. Dat is ook logisch, mensen hebben behoefte aan mythes en sprookjes. De samenleving verzakelijkt en dan groeit de vraag naar hogere symboliek. Neem een programma als 'Spoorloos'. Eerst is er een hoop ellende, met mensen die elkaar kwijt zijn. Maar aan het einde komt de oplossing, dan vinden ze elkaar. Het sprookje eindigt goed. Het is niet voor niets dat zulke programma's populair zijn.''

Toch gaat de 'troost-theorie' van Koole te ver voor Van Ditshuyzen. Maar een kameraad is de tv wel. ,,Voor allene mensen, ik vind eenzaam een te zwaar woord, is tv de redding. Je hebt altijd een gast in huis. En emotie op tv k n voorzien in een behoefte, maar alleen als het goed wordt gepresenteerd. Als emotie wordt gebruikt voor de kicks, om te laten zien hoe ver de grenzen kunnen worden opgerekt, hoeft het voor mij niet.''

Eerlijk is eerlijk. Televisie mag dan een bewonderenswaardige sociale functie vervullen, dat betekent niet dat we louter schoonheid te zien krijgen. De discussie over het gebrek aan kwaliteit op televisie moet net zo oud zijn als het medium zelf. Heel wat wanproducten zijn voor het oog van de natie langsgetrokken. Van lullige quizzen tot plat amusement, met als overtreffende trap de geplastificeerde instant-erotiek van de commerciële zenders. Vroeger heette dat vertrossing, nu verloedering.

Zonde van het medium, vindt Van Ditshuyzen: ,,In een tijd waarin de welvaart zo hoog is, zou je verwachten dat je met kwaliteit wordt bediend. Helaas is kwaliteit schaars op televisie. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor tv-makers, want vraag naar kwaliteit moet je creëren. En ook beleidsmakers moeten zich de kritiek aantrekken. Door de vreemde organisatie van ons bestel is het aanbod gefragmenteerd, met alle gevolgen van dien. Terwijl goede producten in een goede omgeving moeten worden aangeboden.''

Toch is het te simpel om dan ook maar meteen de vermeende verloedering in de samenleving toe te schrijven aan de invloed van de televisie, vindt hoogleraar José van Dijck. ,,De injectienaald-theorie, waarin men uitgaat van kijkers die programma's krijgen toegediend, hebben we afgelegd. Televisie is ook weer niet zó sturend. Je moet het aanbod eerder cultureel bekijken: plat of niet, televisie-programma's zijn allemaal cultuuruitingen. Ze zeggen iets over ons en over hoe we onszelf zien. Tv reflecteert en construeert onze werkelijkheid, in die zin beheerst televisie ons leven. Maar het is geen passief ding waarvan we maar klakkeloos alles overnemen.''

Toch, beamen de drie tv-kenners, is televisie een machtig instrument. Neem de onthullingen over GroenLinks-kamerlid Singh Varma in het programma 'Opgelicht' en, langer geleden, over CDA-politicus Brinkman in 'Reporter'. Tv kan mensen maken en breken. Maar met hetzelfde gemak kauwt het kastje ons voor wat we moeten kopen, dragen of eten. De Teletubbies-rage werd op televisie geboren en als Barend & Van Dorp midzomer aan hun tafel rosé schenken, zien de slijterijen hun omzet stijgen. ,,Televisie heeft macht en invloed'', zegt Van Ditshuyzen. ,,Daar moeten makers zich terdege van bewust zijn. Maar ik heb tegelijkertijd vertrouwen in het gezond verstand van de kijkers. Mensen weten feilloos wat waar is en wat niet.''

Televisie legt ons niets op, uiteindelijk zijn we zelf de televisie. Wat we niet willen zien, zetten we af en in de veelheid aan zenders is altijd wel een tegengeluid te vinden. Heb vertrouwen in het gezond verstand van de kijkers, zeggen Van Ditshuyzen, Koole en Van Dijck. Kijkers weten heel goed hoe de wereld in elkaar zit. En bepalen in toenemende mate hoe die er op televisie uitziet. Het publiek is zelf steeds vaker tv-maker. Letterlijk. Amateurbeelden worden gebruikt in het journaal en met behulp van digitale technieken kunnen kijkers in de nabije toekomst zelf hun ideale tv-avond samenstellen. De wisselwerking tussen kijkers en het medium is al goed te zien in het jongste programma-genre, dat van reality-tv en reality-soaps, zegt José van Dijck. ,,Reality-tv is de uiterste consequentie van de medialisering van onze samenleving. Het is eigenlijk de omgekeerde vorm van televisie, waarin mensen proberen de inhoud naar hun hand te zetten.''

Zo bekeken is de televisie in vijftig jaar tijd enorm gedemocratiseerd, vindt Wim Koole. Steeds vaker bepalen niet de makers, maar de kijkers het aanbod. Daarin lopen de commerciële zenders voorop, hoewel de drijfveer voor het uitzenden van reality-tv vooral een praktische is. Koole: ,,Er is veel uitzendtijd te vullen en ergens een camera opzetten en draaien maar kost weinig. Maar mensen kijken er graag naar, want reality-tv staat dichter bij de werkelijkheid dan welke soap ook. Dat spreekt aan. Het bewijst tegelijk dat televisie een echt massamedium is. Ik zeg het maar zo: met de komst van tv heeft zich een culturele revolutie voltrokken. Het medium is niet bij de elite blijven steken, maar is gedemocratiseerd, volgens sommigen zelfs geproletariseerd. Alles wat in het echte leven kan, kan inmiddels ook op tv. En mensen kijken graag naar zichzelf.''