Angst voor pech frustreert samenleving

De overheid schiet door in haar streven rampen te voorkomen. Alles is inmiddels zó gericht op het terugbrengen van risico's, dat de samenleving er niet prettiger op wordt. De kosten die worden gemaakt, staan in geen verhouding meer tot het doel.

Niet eerder leefden er op aarde zoveel mensen zo lang, zo gezond en in zoveel welvaart. Ook in de Derde Wereld nemen gemiddelde leeftijd en welvaart toe en hebben steeds meer mensen toegang tot levensbehoeften als schoon water en onderwijs. Vanwaar dan de huidige obsessie met veiligheid? Vanwaar steeds weer die massale angst voor gevaren van de meest persoonlijke (seksuele intimidatie) tot de meest abstracte (broeikaseffect)?

Hoe veiliger, gezonder en welvarender onze wereld wordt, hoe hoger wij onze eisen dienaangaande stellen en des te meer wij een inbreuk op deze verworvenheden beschouwen als ontoelaatbaar. Feiten krijgen veelal een normatief karakter: wat feitelijk het geval is, hoort ook zo te zijn.

Het doel van de moderne samenlevingen is en moet blijven dat de kwaliteit van leven voor alle mensen zoveel mogelijk verbeterd wordt. Onze onrealistische inschatting van de risico's die wij lopen, belemmerd ons echter om deze doelstelling te bereiken. Onze neiging om in extreme mate voorzorg te betrachten, breekt ons op omdat de balans tussen kosten en baten daarbij ernstig verstoord is.

Onze manier om met risico's om te gaan is vooral vanaf de jaren negentig sterk veranderd. De nieuwe manier waarop wij schade en schande aan elkaar koppelen, zouden we een voorzorgcultuur kunnen noemen.

Vele gemeenten schreven na 'Volendam' hun scholen aan om ze te verbieden kerstbomen of kerststukjes als versiering te gebruiken. Impregneren of een brandblusser ernaast, was niet voldoende. In Leeuwarden staat een vuurwerkfabriek op 350 meter van de bebouwde kom. Na 'Enschede' moet die verplaatst worden. Alleen weet niemand waar naartoe, want waar kan die afstand in Nederland nog 800 meter zijn?

Is het terecht dat wij in Nederland bloeddonoren afschrijven die de laatste vijftien jaar in totaal zes maanden of langer in het Verenigd Koninkrijk hebben doorgebracht, omdat er een theoretisch niet uit te sluiten risico zou zijn dat langs die weg een BSE-besmetting kan worden doorgegeven? Moeten wij Chinese garnalen vernietigen omdat er chlooramfenicol in is aangetroffen, ook al moet iemand zijn hele leven lang dagelijks 40 kilo van die garnalen eten om een kans van een-op-de-miljoen op kanker te ontwikkelen?

Deze opsomming kan met ettelijke voorbeelden worden voortgezet, waarin steeds hetzelfde probleem naar voren komt. Het doel is nobel maar de middelen worden extreem inefficiënt aangewend. Hoeveel scholen zijn er niét afgebrand én hoeveel kerstvreugde is er weggenomen dankzij het verscherpte kerstbomenbeleid? Willen wij geen vuurwerk meer produceren -of gebruiken- in Nederland? In Engeland zelf zou het besluit van onze bloedbanken erop neerkomen dat er geen bloedtransfusies meer mogelijk zijn. Hoeveel economische en politieke schade wordt er aangericht om een volstrekt denkbeeldig gezondheidsprobleem 'op te lossen'?

Steeds weer zien we hier het soort halfzijdige blindheid, dat zo kenmerkend is voor het beleid dat voorstanders van het voorzorgbeginsel bepleiten. Men concentreert zich op een bepaald risico -hoe klein en ver weg ook- en eist dat dit risico wordt weggenomen. Maar welke prijs voor dit wegnemen betaald wordt, verdwijnt daarbij buiten beeld. En dat geldt ook voor de vraag wie die prijs zal betalen.

Voor de uitvoering van de 'Tijdelijke regeling legionellapreventie in leidingwater', die minister Pronk in 2000 afkondigde, is bijna 20 miljard euro nodig. Hoeveel levens méér kunnen we redden door dit bedrag rechtstreeks aan de gezondheidszorg te besteden? Bjorn Lomborg, schrijver van The Sceptikal Environmentalist, rekent ons voor dat het volledig verbieden van pesticiden in de VS per jaar waarschijnlijk twintig levens zal redden (minder kans op kanker) én meer dan 20000 levens zal kosten (minder positieve gezondheidseffecten van groente en fruit).

De culturele basis voor onze huidige gezondheid, veiligheid en welvaart is zo'n tweehonderd jaar geleden gelegd door de ontwikkeling van nieuwe kennis én door onze politieke strijd op een moderne, rationele leest te schoeien. Respect voor feiten en verzet tegen dogma's hebben de burgers in de moderne westerse samenlevingen hun democratische rechtsstaat gegeven. De voorzorgcultuur die nu opbloeit, verleidt ons om beleid te voeren dat zowel dogmatisch is als te weinig respect voor de feiten heeft. Wie veiligheid zaait, zal risico's oogsten, omdat de nul-risicosamenleving nu eenmaal niet kan bestaan. Beleidsmakers die onvoldoende oog hebben voor de risico's van veiligheid bewijzen onze gezondheid, veiligheid en welvaart een slechte dienst.