Afscheid van de jeugd en het zorgeloze

'Wat wil dat broekie van ons', dachten de ervaren solisten uit 'De herderkoning' over regisseur, acteur, auteur en dichter Ramsey Nasr. En waarom regisseert hij eigenlijk een opera, en nota bene een van Mozart?

GENT - 'O joepie! O joepie!' jubelen de hoofdpersonages uit Mozarts opera 'Il re pastore/De herderkoning' aan het slot. Althans in de vertaling en ondertiteling van regisseur Ramsey Nasr. Want de opera weerklinkt in het Italiaans en dus zingen de zangers op het joepiemoment 'Oh grande! Oh giusto!'.

In die Italiaanse uitroep zit 'grootse rechtvaardiging', of vrijer: 'wat een juiste beslissing!'. Uit het joepie van Nasr daarentegen moet ironie opklinken: ,,Ze zijn helemaal niet blij, ze geloven er helemaal niets van.''

Mozart schreef 'De herderkoning' in 1775 op het libretto van Metastasio. Het gaat over de jongeren Aminta en Elisa die elkaar teruggetrokken in de natuur beminnen. Aminta is herder en hoedt zijn schapen en geiten naar wederzijdse tevredenheid. Dan blijkt hij een verloren koningszoon te zijn, die zijn pastorale leventje en liefde op dient te geven door de troon te bestijgen.

Dat wil hij niet, maar weglopen voor zijn verantwoordelijkheid wil hij ook niet. Veldheer Alessandro drijft een wig tussen de geliefden: een koning moet nou eenmaal met een koninklijke echtgenote trouwen. Daardoor raakt ook een tweede liefdespaar ontwricht, totdat het eind-goed al-goed gloort.

Althans in de opera, in de enscenering van Nasr krijgen de geliefden alle vier alsnog de verkeerde metgezel. Nasr wil in zijn opera vooral pure liefde blootleggen, manipulatie, het contrast tussen conventie en vrijheid, tussen praalzucht en innerlijke oprechtheid.

Maar waarom regisseert acteur, auteur en dichter Ramsey Nasr eigenlijk een opera, en nota bene een van Mozart? Nasr: ,,Omdat directeur Guy Coolen van het Antwerpse Muziektheater Transparant me daar voor vroeg. Eerst wilde ik niet, ik vond het veel te eng om een Mozart-opera te ensceneren. En het libretto is eigenlijk niet meer dan een anecdote, men vindt het verhaal ronduit saai. Maar toen ik ging luisteren en lezen, ontdekte ik dat het over nostalgie gaat, over twee geliefden die opgroeien, over het afscheid van de jeugd, over het afscheid van het zorgeloze. Het is zo'n mooi naïef verhaal.''

Nasr besloot het libretto meteen ook maar te vertalen. Het verschijnt samen met zijn eigen operette 'Leven in Hel' in de bundel 'Twee libretto's'. Nasr spreekt geen Italiaans maar heeft wel Latijn onder de knie. Hij kocht Italiaanse woordenboeken en wist zich gesteund door Duitse, Franse en Engelse vertalingen. ,,Er is zelfs een oubollige Nederlandse vertaling. Normaal gesproken moet je vertalen aan een vertaler overlaten, maar ik heb uitgesproken ideëen over 'De herderkoning'. Waar 'idol mio' staat, kun je 'mijn schatje' gebruiken, maar ook het letterlijke 'mijn beeldje', 'mijn evenbeeld', dus: 'beeld'.''

Als regisseur zocht hij nog geen seconde naar 'een concept', wel naar de betekenis van de tekst en muziek. ,,Ik ga niet tegen Mozart in proberen een eigen verhaal door te drukken. Als je dat doet krijg je meer over het ego of de belevingswereld van de regisseur te weten dan van de opera zelf. Bovendien weet je dan wel wat je de volgende keer zult zien: er zullen wel weer trappen in de opera voorkomen.''

Dat een opera zich tamelijk anders laat regisseren dan een toneelstuk, bleek hem al gauw. ,,Tegen een acteur kun je gemakkelijk zeggen: probeer maar wat. Dat hoef je bij een zanger niet te doen. Met acteurs spreek je dezelfde taal, weet je precies wat lekker of wat juist gevaarlijk speelt. Zangers willen meteen houvast hebben, en hebben nou eenmaal een ander improvisatievermogen dan acteurs. Vóór een aria zitten muzikale introducties van zeker een minuut. Wat moest ik in godsnaam de zangers ondertussen laten doen? Met een nieuw kostuum laten opkomen, een prachtig changement invoegen?''

Tussendoor sturend wees de regisseur zijn zangers op 'minieme dingen' als een arm die net iets te vroeg of te bruusk omhoog ging of corrigeerde hij met de regieaanwijzing 'het is te veel opera'. ,,Zangers vallen op een vangnet terug als ze een lied over liefde zingen door in een automatisme hun hand met groots gebaar op het hart te leggen. Dat moet 'naturel' worden, zonder dat je mensen op hun ziel trapt.''

Nasr instrueerde in het Frans en Engels, aangezien er maar een Nederlandstalige sopraan meespeelt en zingt; de Vlaamse Anne Cambier. De overige solisten zijn Christine Freiberg, Guy Flechter, Olivier Dumait en Jessica Walker. Paul Dombrecht dirigeert het barokensemble Il Fondamento. Hij kon dus ook zijn eigen vertaling niet voorlezen, maar moest die in het Engels duiden.

Pas achteraf hoorde hij dat de solisten hem als regisseur uittestten ('wat wil dat broekie van ons?') maar curieus genoeg heeft hij daar niets van gemerkt. Misschien hebben ze niet goed genoeg 'uitgetest', ja, maar kennelijk heb ik de ontgroening doorstaan. Ik hoorde ook dat ik een 'erg aardige regisseur' ben, terwijl ik toch rare dingen met ze uithaal. De sopraan die Tamiri speelt, kreeg een bijna niet te dragen kostuum, en pikte dat toch. Het is een immense jurk met daaroverheen een lappendeken die bedoeld is om er niet uit te zien, althans als een soort mestvaalt. Over zangers heb ik wel anders gehoord hoor. Die je letterlijk niet op de knieën krijgt als je een personage op de knieën wilt hebben. Het antwoord dat ze een regisseur dan gaven is nog belachelijker: 'Ik ga niet op mijn knieën eenvoudigweg omdat ik niet op mijn knieën ga zitten.' Of zangers die het voorgeschreven kostuum niet willen aantrekken, en zeggen dat ze thuis nog zo'n mooie jurk hebben. Dan is het einde gesprek, of je nou regisseur bent of niet. Acteurs hebben wat dat betreft weinig meer te weigeren: elke acteur heeft in z'n carrière wel een of twee keer met z'n blote kont in een productie gestaan.''

Eerlijk gezegd hoopt hij niet dat de opera een daverend succes wordt, want dan bestaat de kans dat hij opnieuw voor een operaregie wordt gevraagd. Hoewel Nasr vrijwillig tegen zijn grenzen wil aanlopen, is schrijven en 'eigen stukken maken' het liefste wat hij doet. ,,Schrijven, acteren, reizen en leven. Dat vind ik voorlopig wel genoeg. En regisseren? Dat zien we wel.''