Forse winst in slipperseizoen

Opnieuw wordt een geneesmiddelenfabrikant voor de rechter gedaagd wegens ontduiking van het reclameverbod voor geneesmiddelen die alleen op recept te krijgen zijn. Het bedrijf Novartis maakt misleidende tv-reclame voor een middel tegen schimmelnagels. Een geplaagde huisarts: ,,Novartis bombardeert een over het algemeen onschuldige kwaal tot een probleem. En dat probleem mag de huisarts oplossen voor het bedrijf.''

De timing was zorgvuldig, begin zomer: het slipper-seizoen was weer begonnen. Op tv verscheen een keurige heer-in-witte-jas, die praatte over schimmelnagels en over de besmettelijkheid van die aandoening. ,,Honderdduizenden Nederlanders hebben er last van. Kalknagels of beter gezegd schimmelnagels'', zei de man. ,,Schimmelnagels gaan niet vanzelf over en zijn besmettelijk voor uzelf en anderen. Uw huisarts weet of het een schimmelnagel is en kan u helpen uw nagel weer gezond te maken'', was zijn advies. Het spotje eindigde met de tekst: 'Schimmelnagels. Geef ze niet door aan een ander. Raadpleeg uw huisarts bij klachten.'

Geen naam van een middel, geen naam van een fabrikant. Want reclame maken voor geneesmiddelen die alleen op doktersrecept worden verstrekt, is in Nederland immers verboden.

Dit is 'symptoomreclame': je schetst als fabrikant een kwaal, je noemt de 'ziekte', maar niet jouw medicijn en verwijst de consument naar de dokter. Op het zelfde moment bestook je de huisarts met brieven en folders over je middel. Met een beetje geluk weet de arts precies wat hij moet voorschrijven als hij daarna patiënten met schimmelnagels op spreekuur krijgt.

Schimmelnagels is een veel voorkomende klacht. Zeker 700000 Nederlanders hebben ze, al gaat lang niet iedereen er onder gebukt; het vervelendste is doorgaans dat de teennagels er niet bepaald fraai door gaan uitzien. Slechts in enkele gevallen leidt dit tot ingroei van de nagels of andere echt hinderlijke klachten.

Vóór de tv-spotjes was de omzet van het schimmelmiddel Lamisil matig. Na de symptoomreclame steeg de omzet uitbundig: van 15 miljoen euro in 1999 tot 32 miljoen in 2001. Toen Novartis in 2000 met de tv-reclame begon, piekte de omzet direct al tot ruim 23 miljoen euro, aldus cijfers van de Stichting Farmaceutische Kengetallen.

Op dezelfde manier werd ruim een jaar geleden door GlaxoSmithKline bij huisarts en roker promotie bedreven voor de 'anti-rokenpil' Zyban. De dokter kan u helpen met stoppen met roken, was de tv-boodschap van de fabrikant, die zich er net als Novartis voor hoedde ook maar één naam te noemen. Wel was de dokter inmiddels al overspoeld met glossy mailings over Zyban.

Glaxo kreeg in hoger beroep van de Utrechtse rechtbank een boete van ruim 86000 euro opgelegd, waarschijnlijk een fractie van de extra omzet die het bedrijf dankzij de reclame en advertenties genereerde. Het was pure reclame, oordeelde de rechtbank. Maar Glaxo zoekt het hogerop: er loopt cassatie bij de Hoge Raad.

Fabrikant Roche probeerde het met Xenical, een middel voor patiënten met overgewicht. De producent plaatste tegen betaling in huis-aan-huisbladen 'advertorials' -advertenties die bedrieglijk veel op redactionele stukjes lijken- met informatie over de 'afslankpil'. Geïnteresseerden werden naar een informatielijn en internetsite verwezen, waar spoedig bleek dat het om Xenical ging. Boete: 159000 euro.

Novartis was voor de schimmel-commercials al een keer veroordeeld door het zelfreguleringsorgaan van de reclamebranche, de Reclame Code Commissie. Die vond de tv-filmpjes reclame. Novartis hield echter vol dat de spotjes bedoeld waren als voorlichting aan het publiek en ging in beroep.

De beroepsinstantie van de Reclame Code Commissie oordeelde dat er geen sprake was van reclame -het merk werd immers niet genoemd- maar vond de commercials wel misleidend, omdat het leek alsof ze afkomstig waren van Postbus 51 of van een huisartsenorganisatie. Novartis moest stoppen met de lucratieve campagne. Dat is ook gebeurd. In mei en juni vorig jaar zijn de spotjes voor het laatst uitgezonden, zegt marketingdirecteur J. Mosselman. Maar inmiddels is duidelijk dat het bedrijf over de campagne ook nog een strafzaak tegemoet kan zien. Op 1 mei moet de firma voor de rechter in Arnhem verschijnen.

De klacht bij de Reclame Code Commissie was ingediend door een huisarts in dieren, M. van der Velden. Hij is niet de enige die zich wild ergert aan sluikreclame voor recept-geneesmiddelen. Bij de Landelijke Huisartsen Vereniging LHV regent het klachten als er op tv weer eens een nieuwe commercial-reeks met pseudo-dokters verschijnt. In juni 2000, nadat Novartis met de schimmelnagels op tv ging, besloot de LHV met Nefarma, de koepel van de farmaceutische industrie, over de symptoomreclame te gaan praten.

Novartis reageerde destijds laconiek op de kritiek. ,,Het gaat hier om patiënten die om een medische behandeling vragen. Daar is een huisarts voor. Ik kan me niet voorstellen dat de Nederlandse huisarts het opeens extra druk heeft omdat wij voorlichting geven op tv'', zei Mosselman van Novartis.

De Dierense huisarts Van der Velden vindt de symptoom-commercials van Novartis op alle punten ondeugdelijk. ,,De hele setting van die spotjes... Er wordt een soort huisarts opgevoerd die wel even Lamisil zal voorschrijven. Er wordt gesuggereerd dat hier het standpunt van de Nederlandse huisartsen wordt verkondigd. Ik kreeg dus echt patiënten op mijn spreekuur die dachten dat ze een Postbus 51-spotje hadden gezien. Die mensen dachten ook dat ze gevaar waren voor hun omgeving, vanwege de besmettelijkheid van schimmelnagels. Kijk, in elk zwembad wemelt het van de schimmels. De beste remedie daartegen is het dragen van slippers en goede hygiëne. Er is geen gezondheidszorginstantie die ooit zal beweren dat de schimmels de wereld uit moeten.''

Van der Velden vindt de suggestie die van de tv-reclame uitging zo overtrokken dat er bij patiënten een verkeerd beeld ontstond. ,,Novartis bombardeert een over het algemeen onschuldige kwaal tot een probleem. En dat probleem mag de huisarts oplossen voor de lachende derde: Novartis. Dat is heel demotiverend voor de beroepsgroep. Als het bedrijf nou echte voorlichting had willen geven, had ze aandacht besteed aan preventie. Maar dat was de bedoeling helemaal niet. De spotjes werden niet zonder opzet net voor de zomer uitgezonden.''

Lamisil is geen simpel huis-tuin-en-keukenmiddeltje. Lamisil is vrij duur en moet vrij lang worden geslikt, wil het effectief zijn. Een complete kuur kost meer dan 200 euro. Belangrijker nog is dat Lamisil al jaren frequent wordt gemeld als middel met bijwerkingen. Bij de Stichting Lareb, die in opdracht van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen bijwerkingen van medicijnen registreert, verschijnt terbinafine (het werkzame bestanddeel van Lamisil) geregeld in de toptien van de middelen met de meeste meldingen van bijwerkingen (maagdarmklachten, hoofdpijn, misselijkheid). Al voegt directeur A. C. van Grootheest van Lareb er direct aan toe dat dit niet zo veelzeggend is als je die gegevens niet kunt afzetten tegen een totaal aan voorschrijvingen van Lamisil.

Van Grootheest vindt de tv-campagne van Novartis passen in de Europese lobby van de geneesmiddelenindustrie om voor bepaalde groepen medicijnen, die alleen op recept verkrijgbaar zijn, toch reclame te mogen maken. Nu mag dat alleen in Nieuw-Zeeland en de Verenigde Staten. De kans bestaat dat er volgend jaar in Europa op kleine schaal een proef wordt gedaan met het toestaan van reclame voor enkele receptgeneesmiddelen.

Van Grootheest: ,,Terbinafine is nou net een middel waar je heel voorzichtig mee zou moeten zijn. Het is een serieus geneesmiddel met serieuze bijwerkingen. We zien relatief veel allergische reacties en gewrichtsklachten.''

In mei 2001 waarschuwden Novartis en de FDA, de Amerikaanse dienst voor geneesmiddelentoezicht, artsen dat ze het middel maar niet moesten voorschrijven aan mensen met leverziekten, vanwege enkele -zeldzame- gevallen van uitval van de lever.

Mosselman van Novartis ziet niet op tegen de rechtszaak. ,,Wij vinden, met de Reclame Code Commissie, dat er bij deze spotjes geen sprake was van reclame. De inspectie voor de Gezondheidszorg en het Openbaar Ministerie denken daar anders over. De rechter heeft het laatste woord. Hopelijk komt er nu duidelijkheid.''