Ik mag het niet verknallen

Het woord 'mammon', geld, heeft dezelfde stam als het woord 'amen'. De grondbetekenis van beide is vertrouwen. Nog nooit is zoveel over geld gepraat als nu. Maar wat betekent geld in een individueel leven? Een korte serie (IV): dichteres Hagar Peeters. ,,Ik ben voor de utopie van een communistisch systeem zonder dwang.'

In 'Stof' snijdt de Utrechtse dichteres Hagar Peeters (1972) het eeuwenoude thema van de vergankelijkheid aan. ,,Hoeveel rijken al niet liggen begraven/in het stof/ grootse beschavingen die de val/ naar de aarde maakten en rezen./ Altijd vielen ze weer/in handen van diezelfde hen barende aarde./ Altijd vielen ze op hun knieën/voor die eeuwigdurende tijdelijkheid.'

Peeters knikt. ,,Het intrigeert me dat geen enkele beschaving bestand is tegen de tijd, het oude Egypte niet, de cultuur van de Inca's niet. Ik weet niet of de normen en waarden die ik hoog wil houden ook zo vergankelijk zijn.'

Op 11 september stond Peeters op het punt naar de favela's (sloppenwijken) van Rio de Janeiro te vertrekken. Drie maanden reisde ze, samen met haar vader, door Zuid-Amerika. Ze zou een vriendin opzoeken die onderzoek doet in de sloppenwijken van Brazilië. Het regende die dag heel hard, herinnert de dichteres zich. Toen boorden twee vliegtuigen zich in de torens van het World Trade Center in New York en stond de wereld even in brand. Peeters, gewaarschuwd door televisie en e-mail, vond de berichtgeving in grootsheid erg Amerikaans. Ze begreep aanvankelijk niet hoe vreselijk het eigenlijk was, maar dacht vooral aan de mensen die in de vliegtuigen zaten.

De wereld is veranderd na 11 september, vindt Peeters. Mensen zullen zich meer met politiek gaan bezighouden, vermoedt ze. Na de aanslagen gaat het meer dan ooit over ideologie, en over idealen. ,,We leven in de tijd van het einde van het einde van de grote ideologieën.' De scheve verhoudingen in de wereld zijn in het centrum van de belangstelling komen te staan. ,,Ik weet niet wat de terroristen heeft bewogen, of het idioten waren, idealisten of antidemocraten. Maar misschien is het antwoord op die vraag niet van belang. Misschien gaat het juist om de vraag wat de betekenis van de aanslagen is voor ons. Ten koste van wat willen wij onze idealen verdedigen en nadenken over die scheve verhoudingen tussen arm en rijk?'

Dankzij haar reizen weet Peeters hoe armoede eruit ziet, en hoe betrekkelijk rijkdom is. ,,Ik vraag mij af welk verband bestaat tussen de westerse waarden, onze democratie, onze scholing en ontwikkeling, onze vrijheid en ons geluk, én onze rijkdom. Heel veel mensen op deze wereld willen die rijkdom, en daarmee die vrijheid bereiken. We hebben de opdracht ervoor te zorgen dat iedereen enigszins in die rijkdom kan delen. Ik ben voor de utopie van een communistisch systeem zonder dwang. Een communistisch gemiddelde.'

Ze lacht en parafraseert de Duitse communistische toneelschrijver Bertolt Brecht. ,,Eerst komt het geld, dan komt de kunst. Kunst wordt vaak gebruikt, maar ook misbruikt als statussymbool. Aan de andere kant is poëzie broodnodig, ook, of misschien juist, in barre omstandigheden.'

De dichteres voelt zich rijk, hoewel ze dat naar objectieve maatstaven niet is. Als een van de weinige dichters in Nederland kan ze leven van haar werk, maar dat betekent ook financiële onzekerheid. Toch is Peeters ervan overtuigd dat ze moet schrijven, koste wat het kost. ,,Laatst moest ik mij bij de belastingdienst melden, omdat ik op grond van de urencriteria voor kleine zelfstandigen veel te weinig verdien', zegt ze lachend. ,,Ze konden zich daar niet voorstellen dat ik mij met dichten kan bedruipen, dat ik zoveel uren werkte en toch zo weinig omzette. De medewerker bekeek mijn bundels en las het gedicht Ecce homo -zie de mens. Hij moest er overdreven hard om lachen, alsof ik hem een mop had verteld waarvan hij de clou niet goed begreep.'

Op dat moment voelde Peeters weer waarom ze gekozen heeft voor het leven dat zij leidt. ,,Die man zat opgesloten in dat gebouw en moest doen wat hij moest doen. Ik heb de hele wereld om over te schrijven. De man representeert een systeem dat mij in staat stelt op deze manier te leven. Daar ben ik blij om. Toch had ik op dat moment het gevoel dat mijn werk veel belangrijker was dan dat van hem.'

Dat haar gedichten waarde voor anderen zouden kunnen hebben, durft ze nauwelijks hardop te zeggen. ,,Ik kan leven van mijn kunst, maar als ik meer zou verdienen, zou ik ook meer voor anderen kunnen doen. Ik vraag me af of ik niet vreselijk egoïstisch bezig ben. Maar als mij wordt gevraagd op te treden en mijn gedichten voor te dragen, is er blijkbaar geld om mij in te huren. Dat bewijst misschien dat er inderdaad behoefte is aan mijn kunst.'

De generatie van Peeters is opgegroeid in een tijd van ongekende luxe. Zelf ziet ze dat leeftijdgenoten bijzonder veel tijd kwijt zijn met het kopen van spullen. Misschien heeft haar keuze voor een soberder bestaan te maken met haar opvoeding. Haar moeder, afkomstig uit een Limburgs gezin van elf kinderen, werd arbeidsongeschikt na Hagars geboorte, en moest als alleenstaande moeder met weinig genoegen nemen. ,,Ze maakte me al heel jong duidelijk dat het niet gaat om het merk dat je aan je lijf hebt. Ik heb haar zien vechten voor haar bestaan. Dat zelfstandige heb ik absoluut van haar.'

Haar vader -publicist Herman Vuijsje- kwam pas in beeld toen ze een jaar of elf was. Vanaf haar zeventiende woonde ze een tijdje bij hem. Hij is een schrijver, dat schept een band. Maar ze voelt zich ook uitdrukkelijk in de feministische traditie staan die haar moeder typeert. Toch koos ze voor een studie -eerst filosofie, daarna algemene letteren- die volgens mensen in haar omgeving garant stond voor werkloosheid. ,,Ik wist dat ik wilde schrijven. Waarvan ik zou moeten leven, wist ik trouwens niet.'

Misschien dat het luxe praatjes zijn, zegt Peeters. Er zijn veel mensen die nog steeds niet doen wat ze willen, om de eenvoudige reden dat ze zich dat niet kunnen veroorloven. ,,Omdat we nu leven in tijden van grote economische welvaart kan ik doen wat ik wil. Binnen die vrijheid heb ik een enorme verantwoordelijkheid. Ik mag het niet verknallen.'

Hoewel ze al tijdens haar studententijd veel optrad, vond Peeters aanvankelijk dat ze op zoek moest gaan naar een normale baan. Ze ging in januari 1999 als pr-medewerker aan de slag; ze hield het acht maanden vol. ,,Heel vermoeiend. Overdag werken, 's avonds het podium op.' Dat werd alleen maar erger toen haar eerste bundel 'Genoeg gedicht over de liefde vandaag' verscheen. Na een reis door Mexico zegde ze haar baan op. ,,Dat is veel moeilijker als je kinderen en een hypotheek hebt. Ik had op dat moment alleen mijzelf.'

Van haar debuut werden 2500 exemplaren verkocht -voor Nederlandse begrippen enorm veel. Onbegrijpelijk, vindt ze zelf. ,,Ik heb geen baas die mij beoordeelt, het is de literatuur zelf die mij beoordeelt, en dat oordeel is veel harder. Ik vraag me af of mensen niet te veel van mij verwachten, en of ik ook straks nog kan leven met financiële onzekerheid. Soms heb ik het gevoel dat ik in de marge van de samenleving sta. Soms denk ik: is het gezond zo te leven? Het antwoord is nog steeds ja. Zolang ik mijn werk tenminste serieus neem.'

Optreden met schrijver Remco Campert in Indonesië, haar gedichten performen op de Nederlandse Antillen -de erkenning van haar werk laat zich niet vatten in een loonstrookje, maar in dit soort gebaren. Ja, daar is ze trots op. ,,Trots is misschien een groot woord. Ik ben er blij om. Dat het niet voor niets is.' En precies dat is ook de waarde van poëzie. ,,Grote beschavingen zijn vergankelijk, mensen gaan dood. Gedichten kun je altijd opnieuw lezen of beluisteren. Het mooiste van kunst is dat het is gemaakt door mensen. Natuur is zoals het is, maar kunst gaat over de manier waarop mensen naar de wereld kijken. Door gedichten te schrijven, kan ik gedachten buiten mijzelf plaatsen. In het persoonlijke zoek ik het universeel menselijke, dat groter wordt dan mijn eigen verhaal. De grootste waarde van kunst is dat mensen zich ermee kunnen troosten.'