Trots Brazilië breekt alle patenten

Brazilië loopt voorop in de aidsbestrijding. Het doorbreekt patenten en de gratis medicijnverstrekking krijgt applaus van VN en Wereldgezondheidsraad.

SANTOS - Achter de kades met hun verlopen en deels verlaten nachtclubs, waar hoeren zich verscholen voor het daglicht aanbieden, staat een klein ziekenhuis uit het begin van de twintigste eeuw. Roberto zit op een stoel aan het infuus. Hij is nerveus.

Sinds een maand weet de Braziliaan dat hij seropositief is en tuberculose heeft. ,,Mijn leven is totaal veranderd. Ik was drugsgebruiker en handelaar. Leidde lekker mijn leventje, mankeerde nooit wat en speelde voetbal op het strand. Nu zit ik hier van maandag tot en met vrijdag, terwijl mijn vrouw er niets van wil weten. Een test wil ze niet, terwijl ze vijf kinderen van vijf verschillende gringos heeft. Gelukkig zijn ze hier heel lief, hier ontbreekt het nergens aan.''. Hier is de stad Santos, tot voor kort bekend als 'aidshoofdstad' van Brazilië.

Brazilië geldt als voorbeeld voor de aidsbestrijding: het doorbreekt zwaarbewaakte patenten van Amerikaanse en Zwitserse farmaceutische bedrijven en ontvangt applaus van de Verenigde Naties en de Wereldgezondheidsraad omdat het gratis medicijnen verstrekt. Vorige maand gaf het land -hoewel het op veel terreinen van de publieke gezondheidszorg een ontwikkelingsland is- advies aan een werkgroep van donorlanden, ontwikkelingslanden en niet gouvernementele organisaties, op basis van eigen technologie en ervaring.

Santos is van 'aidshoofdstad' voorbeeld van aidsbestrijding voor andere gemeenten geworden. Tot 1997 had de stad het hoogste aantal aidspatiënten per duizend inwoners. Hoewel er nog geen sprake is van een teruggang van de epidemie (ruim twintig procent van de hiv-besmettingen in Brazilië vindt plaats rond Sao Paolo) is die wel gestabiliseerd.

De uitvoering van de hiv/aidsprogramma's is afhankelijk van het gemeentebeleid. Wie in Santos besmet raakt, kan terecht bij het multi-disciplinaire centrum in het voormalige ziekenhuis voor gratis medische, psychologische en sociale hulp. Er zijn ruim vierduizend besmette mensen geregistreerd, waarvan er 2800 onder behandeling zijn. Sinds 1996 is er ook een centrum voor kinderen. De meeste patiënten zijn drugsgebruikers, drugshandelaars en prostituees die overleven op het goedkope toerisme dat de kustplaats aantrekt uit Sao Paolo.

Ze worden 'therapietrouw' gemaakt door niet alleen medicijnen, maar ook eten aan te bieden. Als ze toch verdwijnen, zoeken maatschappelijk werkers ze op in het verpauperde havengebied.

Neide Gravata da Silva heeft supervisie over het sociaal-maatschappelijke netwerk. Ze is vanaf het begin bij de opbouw betrokken geweest. Neide: ,,Als grootste haven van Latijns-Amerika stonden we bekend als 'aidshoofdstad', maar in werkelijkheid waren we geen uitzondering. In havensteden als Porto Alegre en Santa Catherina hadden ze vergelijkbare problemen als in Santos. Alleen hadden wij een open oog voor de situatie. Nu is er een daling van werk in de haven, en dat werk gaat veel sneller. Vroeger bleven schepen wel een maand in de haven liggen. Het aantal travestieten is in verband daarmee van 1500 teruggelopen naar zo'n vijfhonderd. Maar er rijden toch nog altijd dagelijks 2000 vrachtwagens af en aan.''

De omslag in de aanpak kwam in 1989 met de verkiezing van 'burgemeester Telma', die verkozen werd met het eerste gemeentelijke aidsprogramma, opgezet door patiëntenverenigingen, ngo's en mensen uit de gezondheidszorg in Santos, die beseften dat de aanvoer van medicijnen constant moest zijn. Santos was ook de eerste gemeente die in 1991 zelf medicijnen aankocht en op grotere schaal hiv-testen aanbood, met een snellere uitslag dan vier maanden wachttijd.

De medicijnen zijn alleen in het centrum verkrijgbaar. Ongeveer de helft van de voorraad in de apotheek is van nationale, gekopieerde makelij. Dokter Marcos Caseiro: ,,Voor het eerst heeft Brazilië het hoofd opgericht, dat stemt tot trots. We hebben geen mogelijkheid om medicijnen op grote schaal te kopen, maar dit geeft een zekere soevereiniteit. We breken alle patenten. Er zijn patiënten die zeggen verschil te merken met de merkmedicijnen, misselijker zijn of de vorm niet waarderen, maar dat kan best psychisch zijn. De middelen lijken even efficiënt.''

Met de preventieve projecten in Santos gaat het minder goed. Teams die de risicowijken ingaan om voorlichting te geven en duizenden condooms uitdelen aan prostituees, crackgebruikers, 'mannen die seks hebben met mannen' en scholen, moeten vaak drie maanden wachten op geld uit Brasília voor ze weer door kunnen. Neide: ,,Gelukkig zitten er geen bureaucraten op de coördinatie van het aidsbeleid, maar goede mensen als arts Paolo Roberto Teixeiro van Unaids. Onlangs hebben we een nationale vergadering gehouden of ook de verantwoordelijkheid voor preventie over moet naar de gemeentelijke overheden. Hier gebeurt het ten slotte.''