Troostmeisjes krijgen hun recht

Ze zal erbij zijn, de Filippijnse Indai Sajor, als morgen in Den Haag het Tokio-tribunaal zich uitspreekt over het leed van de troostmeisjes, de seksslaven van het Japanse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Filippijnse vrouwenrechtenactiviste -die in New York woont- was een van de stuwende krachten achter de oprichting van het tribunaal. Ze vertelt hoe zeer zij is begaan met het lang ingehouden verdriet van de inmiddels bejaarde vrouwen.

,,Jaren geleden vertelde ik aan een zaal met vol mensen wat er met Lola was gebeurd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lola, een bejaarde Filippijnse, zat naast me. Ze was meerdere malen per dag gedurende een aantal jaren verkracht door soms wel dertig Japanse militairen. Ze was seksueel gemutileerd, gevangengezet en gemarteld. Ik had haar verhaal vaker verteld aan de media, politici en rechtsgeleerden. Maar dit keer greep het me opeens zo aan dat ik in huilen uitbarstte. Lola sloeg een arm om me heen en troostte me. De zaal dacht even dat ík het troostmeisje was.''

Vandaag vertellen de slachtoffers zelf hun verhalen aan het tribunaal. In 1998 richtte een aantal non-gouvernementele organisaties het tribunaal op, met het doel keizer Hirohito en enkele hooggeplaatste legerofficieren aansprakelijk te houden voor misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden die zij begingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

In december vorig jaar werden tijdens de eerste zitting van het tribunaal in Tokio de getuigenissen van de vrouwen opgetekend. Vandaag wordt in Den Haag een samenvatting van de aanklachten en de getuigenissen gepresenteerd van vrouwen uit negen verschillende Aziatische landen en enkele vrouwen uit Nederland. Morgen spreken de rechters het definitieve vonnis uit over tien aanklachten tegen legerofficieren.

,,Het heeft even geduurd, maar er is nu eindelijk gerechtigheid, de vrouwen worden eindelijk gehoord'', zegt Sajor in een kantoortje van het Novib-gebouw in Den Haag. In de jaren '30 en '40 was het Japanse leger aanwezig in onder meer China, Taiwan, Indonesië en de Filippijnen. De legercommandanten richtten in de bezette en gekoloniseerde gebieden zogenoemde comfort stations op, een soort sekshuizen. Jonge vrouwen werden ontvoerd of misleid en vastgezet in huizen, barakken en soms zelfs in grotten.

De soldaten verkrachtten en mishandelden de vrouwen systematisch en op grote schaal. Sommige historici gaan uit van het bestaan van 200000 troostmeisjes, anderen zelfs van 500000. ,,Ze pakten het goed georganiseerd aan. De comfort stations waren een logistieke zaak, een van de vele voorzieningen van een militaire basis. Naast wapens, een ziekenboeg en een etensvoorraad was er een huis vol vrouwen die naar believen gebruikt konden worden'', vertelt Sajor.

Na de oorlog werd er nauwelijks iets ondernomen om het aangedane onrecht te erkennen of de misdadigers te berechten. Terwijl in Neurenberg en Tokio met veel bravoure oorlogsmisdadigers werden berecht, bleef het omtrent de troostmeisjes angstvallig stil. Dat veranderde pas in 1991.

Sajor: ,,In Zuid-Korea luisterde een oude vrouw, Han Dok Song genaamd, naar het nieuws op de radio. Japan nam voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog deel aan een militaire operatie, meldde de nieuwslezer. Het land stuurde troepen mee met een VN-vredesmissie naar Cambodja. De vrouw schrok. Zij dacht dat Japan weer deelnam aan een oorlog, het begrip 'vredesmissie' was haar onbekend.'' In paniek belde de vrouw het radiostation. De Japanse grondwet verbiedt de regering te participeren in een oorlog, riep ze. Niemand wist toen nog wat de Japanse militairen vrouwen aan hadden gedaan.

Die noodkreet van een bejaarde Koreaanse vrouw, 45 jaar na dato, had een sneeuwbaleffect in Azië. Sajor hoorde het verhaal toen ze in 1992 een conferentie in Korea bezocht. Na Han Dok Song verhieven ook troostmeisjes uit andere landen hun stem. Sajor stuurde en coördineerde die sneeuwbal.

In de Filippijnen deed zij een oproep op de radio en weldra meldden zich vele Filippijnse bejaarde slachtoffers van seksueel en ander geweld. Sajor tekende van meer dan honderd vrouwen het verhaal op, waarbij haar tranen vaak samen met de tranen van de slachtoffers vloeiden.

,,Ik ben opgegroeid en opgevoed met het idee dat er gevochten en gestreden moet worden voor de rechten van de vrouw. In de Filippijnen was er onder Marcos twintig jaar lang een dictatuur. Mensenrechten werden volledig genegeerd. Dat is erg, maar wat deze vrouwen is aangedaan, daar kan ik met mijn voorstellingsvermogen niet bij.''

Sajor heeft zelf aan den lijve ondervonden wat opsluiting en mishandeling betekent. Ze behoorde in 1974 tot de eerste lichting mensenrechtenactivisten die voor een militaire rechtbank werden gebracht vanwege het pogen tot omverwerpen van de staat. Een jaar lang zat ze in de Filippijnse gevangenis. ,,Ik weet nog dat we met z'n allen de kamer betraden van het militaire gerecht. We weigerden op te staan toen dat ons gevraagd werd. Dit is een schijnproces en ik ga hoe dan ook dood, dacht ik. Ik werd gemarteld met elektroshocks, moest de namen vrijgeven van mijn vrienden. Na een jaar werden we vrijgelaten, mede door de publieke en politieke druk, onder meer van Amnesty International. Ik had geluk.''

Maar haar pijn, vindt ze, valt in het niet bij de pijn van de troostmeisjes. ,,Zij werden verkracht, gedwongen gesteriliseerd, ze moesten abortussen plegen en als ze weigerden mee te werken, werden ze ernstig gemarteld, vaak met de dood tot gevolg.''

Ook na het Tokio-tribunaal zet Sajor haar strijd voor de erkenning van de rechten van vrouwen voort. Samen met de Novib en haar eigen organisatie Women's Caucus for Gender Justice, houdt ze woensdag in Den Haag een tweedaagse conferentie over hoe vrouwelijke slachtoffers van oorlogsgeweld in de toekomst makkelijker hun recht kunnen halen. Sajor heeft er ook voor gestreden dat in het statuut van het internationale strafrechthof gender-based crimes (misdaden gepleegd op grond van sekse) werden opgenomen.

,,Er komt op het internationale vlak stukje bij beetje het bewustzijn dat geweld tegen vrouwen, ook tijdens een oorlog, een grove misdaad is.''