Het kuchje van Zalm

Staatsrechtelijke logica brengt met zich mee dat de val van een kabinet altijd te herleiden is tot hetzij interne problemen, dan wel een conflict met de Tweede Kamer.

Afgelopen maandag zag het staatshoofd zich echter genoodzaakt het ontslag van een kabinet te aanvaarden dat in een niemandsland is blijven steken. Het viel terwijl het voor zijn interne problemen een oplossing had bedacht. En van een echte vertrouwensbreuk met de Kamer was geen sprake. Geen van de coalitiepartners heeft iets tegen de aangebleven ministers of hun beleid.

Bij gebrek aan een nauwkeuriger omschrijving zegt iedereen nu maar dat het kabinet bezweken is aan het LPF-gedoe. Ondertussen zijn de feiten dat het kabinet dit 'gedoe' eerst moeiteloos oploste door het vertrek van de ministers Bomhoff en Heinsbroek te eisen. Vervolgens besloot de premier om achter gesloten deuren de twee fractievoorzitters van CDA en VVD te raadplegen, waarna hij alsnog besloot het ontslag van zijn hele kabinet aan te bieden. Tijdens dit besloten beraad, zo mochten we begrijpen, had de fractievoorzitter van de VVD, Gerrit Zalm, bedenkelijk gekucht, waarop de premier besloot zijn kabinet maar op te blazen.

En zo zouden we de val van het kabinet niet zozeer aan de LPF als wel aan het kuchje van Zalm te danken hebben. En dat klopt ook wel als we zien hoe Zalm prompt te boek kwam te staan als de grote regisseur. Zalm die eerst met veel theater weigerde aan dit kabinet deel te nemen. Die zich vervolgens toch liet vermurwen en het CDA en de LPF daarvoor een zware prijs liet betalen en die er ten slotte hoogst persoonlijk een einde aan maakte. Maar feit is ook dat hij met dit kuchje het vertrouwen in het kabinet ook weer niet echt opzegde. Diezelfde Zalm maakte immers (samen trouwens met het CDA) het strategisch akkoord tot inzet van de verkiezingen en daarmee zegt hij eigenlijk dat de LPF een fantastische partij is met fantastische ideeën, die het demissionaire kabinet inclusief de zeven LPF-bewindslieden best ook zou kunnen uitvoeren. Ware het niet dat hij de LPF-fractie niet in staat acht twee opvolgers aan te wijzen voor de twee vertrokken ministers. Daarom moet het hele zootje maar opkrassen.

Maar als dat de conclusie is, dan had dit wantrouwen jegens de hele LPF beter zichtbaar gemaakt moeten worden in de afhandeling van deze crisis. Dat zou ook gekund hebben als premier Balkenende zijn verantwoordelijkheid als premier beter had verstaan. Hetzij door zélf de conclusie te trekken dat het voortbestaan van zijn kabinet door het gedoe van de ministers Bomhoff en Heinsbroek onmogelijk was. Hetzij (en ook dat was een mogelijkheid) door aan te dringen op het ontslag van alle LPF-bewindslieden om vervolgens met de bewindslieden van CDA en VVD aan te blijven als rompkabinet, dat nieuwe verkiezingen uitschrijft. Dat was ook de uitkomst van de val van de kabinetten Biesheuvel en Van Agt II. Het is ook de enige manier om op een overtuigende manier aan de kiezers duidelijk te maken dat je een probleem hebt met de LPF.

Op het moment suprême echter kon Balkenende niet de moed opbrengen om zelf verantwoordelijkheid te nemen en echt dualistisch te handelen. In plaats daarvan gaf hij toe aan de monistische neiging om de fractievoorzitters van CDA en VVD mee in het complot te betrekken. Een begrijpelijke fout misschien, toe te schrijven aan zijn onervarenheid en naïviteit. Maar gevolg is wel dat zo de verantwoordelijkheid voor deze crisis verdoezeld werd. Gevolg is ook dat Zalm zo ten onrechte de grote regisseur mag uithangen, en de schuld straffeloos op het conto geschreven kan worden van het zogenaamde LPF-gedoe. De kiezer zij echter gewaarschuwd: CDA en de VVD hebben op geen enkele manier duidelijk gemaakt dat zij zich van de LPF als zodanig hebben gedistantieerd.

Zoals Heinsbroek en Bomhoff schreven: beste Jan Peter, aan jou heeft het niet gelegen.