Prut & Pseudo

Joep Engels en Mark Traa over wetenschap onder de maat. Pseudowetenschap en prutwetenschap. Iedere zaterdag in de Verdieping. Aflevering 31 (slot): en de lezer mag het weer zelf uitzoeken

Nature is het meest toonaangevende wetenschapsblad. Een artikel in dit Britse tijdschrift levert de auteur net iets meer aanzien dan een publicatie bij de grote concurrent uit Amerika, Science. Maar Nature wil meer, het blad wil ook graag een vooraanstaande rol spelen in het maatschappelijke debat. Die rol gaat het tijdschrift minder goed af. Deze maand ging het zelfs helemaal mis.

De misère begon november vorig jaar toen Nature een artikel publiceerde over de verspreiding van transgene maïs in Mexico. De onderzoekers beweerden dat ze stukjes DNA die aan de maïs waren toegevoegd, hadden teruggevonden in wilde maïssoorten.

Het artikel veroorzaakte veel onrust. Mexico is niet alleen de bakermat van de maïs, het land is ook de hoeder van de diversiteit van wilde soorten. De conclusie was snel getrokken: de vreemde elementen vormden een bedreiging voor deze natuurlijke genenpool. Greenpeace was er dan ook als de kippen bij om op te roepen tot een onmiddellijk en totaal moratorium - een verbod op de teelt van transgene maïs was al in 1998 uitgevaardigd.

Maar er was ook meteen kritiek op het onderzoek. Hoe had de transgene maïs de wilde soortgenoot kunnen bevruchten? Het stuifmeel had zeker 100 kilometer moeten overbruggen en was al drie jaar uit de lucht. Werd het moratorium nog steeds, en in de buurt van de wilde maïs, ontdoken, of was het vreemde DNA al enige jaren eerder overgewaaid? De onderzoekers hielden die tweede optie nadrukkelijk open: de vreemde stukjes zaten op diverse plekken in het genoom van de wilde maïs en dat duidde er volgens hen op dat ze er al enkele generaties in zaten.

Deze redenering oogstte veel kritiek. De methode die de onderzoekers hadden gebruikt, is zeer onbetrouwbaar, schreven critici. Bovendien kun je geen conclusies trekken, als je niet weet waar de stukjes in eerdere generaties wilde of transgene maïs zaten.

Nature kreeg veel brieven van die strekking en vroeg de onderzoekers, nog wat aanvullende metingen te doen. Aan dat verzoek werd voldaan, maar niet voldoende, vond een referee. De onderzoekers vonden het echter welletjes en hielden vast aan hun conclusie dat het vreemde DNA zich stevig in de wilde maïs had genesteld.

Toen gooide Nature de handdoek in de ring. Het blad zette begin deze maand het oorspronkelijke artikel samen met de kritieken en het weerwoord op zijn website. In een bijgevoegd commentaar beschreef de hoofdredacteur de patstelling, hij erkende dat het artikel eigenlijk niet had moeten worden geplaatst en verdedigde deze actie met de stelling dat de lezers zo zelf de wetenschappelijke kwaliteit konden beoordelen.

Daar zijn we mooi klaar mee. Want die lezers, dat zijn u en ik. En ik kan u verzekeren dat u van goeden huize moet komen om deze stukken te doorgronden. Als zelfs de redactie van Nature er niet uitkomt.

En het is de vraag of dat nodig is. Want eigenlijk wisten we allang wat de onderzoekers in november beweerden: DNA verspreidt en mengt zich. Ook de vreemde, door mensen ingebrachte stukjes gehoorzamen aan de wetten van Mendel. Natuurlijk waaieren die transgene eigenschappen uit en nestelen ze zich in wilde maïs. Waar het om gaat, is of dat kwaad kan. Of het kwaad kan voor de individuele plant die besmet wordt. En vooral of het kwaad kan voor een hele populatie. Maar op die vraag hebben de onderzoekers geen antwoord.

Intussen heeft het artikel het vertrouwde gentechdebat weer doen oplaaien. Een ouderwets goed-foutdebat waarbij de kemphanen met steeds meer modder smijten. De ene partij ziet in het artikel het zoveelste bewijs dat critici van gentechnologie slechte onderzoekers zijn die elk zweempje van bezwaar opblazen tot hét argument om er maar helemaal mee te stoppen. Het andere kamp mept terug met de belangenverstrengelingen: veel wetenschappers die protesteerden tegen het artikel worden betaald door de bedrijven die de transgene gewassen produceren.

Dus wat is het resultaat? Nature publiceert een artikel dat wetenschappelijk gezien niets nieuws vertelt en genereert daarmee een maatschappelijk debat dat niet over de goede vraag gaat. De lezer die gevraagd wordt zelf een oordeel te vormen, haalt zijn schouders op en concludeert dat het een storm in een glas water is of allemaal dezelfde kommer en kwel.

Een maand eerder dacht concurrent Science te scoren met een maatschappelijk relevant onderwerp - kernfusie op de keukentafel - maar moest op zijn schreden terugkeren, toen het onderzoek van alle kanten aan flarden werd geschoten.

Ook toen gooide het blad alle informatie op internet en mocht de lezer het uitzoeken. De bladen doen er goed aan zich te concentreren op hun wetenschappelijke status. Laat dat scoren in het maatschappelijk debat maar aan anderen over.