Prijsschieten op ontwikkeling Afrika is ongepast

Letter & Geest presenteerde 23 november achttien stellingen over Afrika. Hieronder enkele reacties op deze aanpak.

In de discussie over wat de redenen zijn voor het falen van de hulp aan Afrika zijn drie groepen te onderscheiden: de Afrikanisten geven de schuld het liefst aan de koloniale machthebbers; de liberalen menen dat de Afrikaanse cultuur en de Afrikanen zelf als enige wezenlijk verantwoordelijk zijn; en de internationalisten zoeken naar nieuwe methoden om de hulp doelmatiger te maken.

De Afrikanisten, zowel die van het continent zelf als van daarbuiten, menen dat eerst Europa en later Amerika de ondergang van het zwarte continent hebben ingeluid. Het Verdrag van Berlijn, waarbij Afrika in 1884 werd opgedeeld, hield geen rekening met de machtsverhoudingen. En daarna volgden de plundering van grondstoffen ten bate van de Europese kolonisatoren. De Afrikanisten geloven er niets van dat Europa of Amerika Afrika uit goedheid willen helpen. De ontwikkelingshulp dankt haar bestaansrecht nog steeds aan het zoeken naar een markt voor Europese producten.

Europa heeft zijn beleid nooit herzien, ook al wist het dat het ontwikkelingsgeld meteen in de zakken verdween van de dictatoren, die door hetzelfde Westen in het zadel waren geholpen en die hun rijkdom ook weer in het Westen veiligstelden. Het excuus was dat de bevolking slachtoffer zou worden van een wijziging van het beleid. Die bevolking is echter twee keer het slachtoffer geworden, menen de Afrikanisten: ze heeft niet geprofiteerd van de hulp en krijgt de schuld van de verrijking van het Westen en de corrupte regimes.

De liberalen doen er alles aan om het bewijs te leveren dat Afrika verantwoordelijk is voor het falen van het continent. Er zit iets van waarheid in maar de beschuldiging is toch te makkelijk. Deze groep negeert de grote behoefte van Afrikanen aan rechtvaardigheid. In dat verband is er een zorgelijke ontwikkeling; extremisten als Osama bin Laden winnen aan sympathie in Afrika omdat zij zich verzetten tegen de westerse dominantie. Als die extremisten hun religieuze elementen zouden kwijtraken zouden zij sterk aan steun winnen en Bin Laden zou een soort Che Guevara worden op het continent dat zich nog steeds beschouwt als een slachtoffer van het Westen.

De derde groep zit er ergens tussenin. Zij zoekt niet alleen naar verantwoordelijken voor het falen van Afrika, maar kijkt ook hoe de ontwikkelingshulp effectiever kan worden gemaakt. Deze internationalisten erkennen dat er Afrikanen zijn die alleen veranderingen willen als zij de traditionele machtsverhoudingen versterken. Maar tegelijkertijd zien zij dat Europa een halfslachtige houding heeft ingenomen ten aanzien van de ontwikkeling van Afrika.

Van de achttien stellingen die in Trouw van 23 november zijn geplaatst aan de hand van het boek van Roel van der Veen verdienen er zes speciale aandacht. Apartheid is weliswaar geen Europese uitvinding (stelling 6), maar nergens elders ter wereld heeft een regering zo systematisch de macht en de welvaart voor zich willen houden als de Europese regeringen dat deden. Door de besluiten van 'Berlijn' heeft men over de grenzen van etnische naties heen mensen willen dwingen om samen te werken zonder dat die naties daar enig belang bij hadden (stelling 7). België en Nederland hadden er wel voordelen bij te halen. De grenzen die de machthebbers destijds trokken, spelen nog altijd een grote rol in de sociaal-economische ellende van Afrika.

De hulp van het Westen aan Zambia is niet ten goede gekomen aan de bevolking in tegenstelling tot die aan Zuid-Korea (stelling 9). De natuurlijke rijkdom leidt inderdaad niet tot materiële welvaart (stelling 10). De natuurlijke rijkdom van Afrika voorziet in de behoeften van het Westen, zoals bijvoorbeeld de diamantoorlogen laten zien. Het is niet de islam die in Afrika terrein wint, maar het verzet tegen de westerse hegemonie (stelling 16).

In 1945 was er geen verschil tussen West-Duitsland en de DDR: het volk was hetzelfde, net als de cultuur en de geschiedenis. In 1989 was West-Duitsland duidelijk rijker dan de oosterburen. De communistische cultuur werkte veranderingen tegen, maar ook de vijandige houding van het Westen heeft een rol gespeeld in de achterstand van het Oosten. Afrika heeft geen voorwaarden voor verbetering (stelling 18), maar heeft die voorwaarden ook niet zelf in handen.