'Alles wat ik doe vinden ze hier partijdig'

In de Macedonische stad Gostivar leven de twee grootste bevolkingsgroepen, Macedoniërs en Albanezen, volstrekt langs elkaar heen. Het Inter-ethnic Project poogt hen tot samenwerking te bewegen.

Enthousiast en gedreven is hij, zeker, maar ook: broodnuchter. ,,Nee, we organiseren geen praatgroepen waarin we mensen leren van elkaar te houden. En ik vertel een Macedoniër ook niet dat zijn Albanese buurman zijn beste vriend moet worden', zegt Albert van Hal (34) droogjes. ,,Dat werkt toch niet.'

De lange Nederlander is medewerker van het Inter-ethnic Project Gostivar (IPG), dat poogt de verschillende bevolkingsgroepen in de West-Macedonische stad Gostivar tot samenwerking te brengen. Wat dan wel effect heeft? ,,We gaan er vanuit dat iedereen graag in een veilige, schone stad wil wonen. Dus spreken we mensen aan op gemeenschappelijke belangen en laten we zien dat het werkt om samen iets te ondernemen.'

Een voorbeeld: langs de oevers van de Vardar, die door de stad stroomt, was het letterlijk een puinhoop. ,,In feite was het een onofficiële vuilnisbelt.' Een Albanese milieuclub en een Macedonische vrouwenclub hadden er schoon genoeg van en klopten aan bij IPG. ,,Ze wilden er iets moois van maken.' Er werd een plan opgesteld en de nodige financiën werden geregeld. ,,Veertig vrachtwagens met rotzooi zijn afgevoerd, er is gras gezaaid, er zijn struiken geplant en bankjes geplaatst. Schoolkinderen hebben het park nu geadopteerd, één keer per twee weken maken ze het schoon', meldt Van Hal.

IPG is een initiatief van het IKV, dat op meerdere plaatsen op de Balkan werkt. Zo heeft de vredesorganisatie al jaren een kantoor in het Bosnische Tuzla. Sinds augustus 2000 is ze actief in Gostivar, een stad van 45000 inwoners. Ruim 55 procent van de bewoners is Albanees, 30 procent Macedonisch, en daarnaast leven er Turken en Roma.

Tussen de twee grootste bevolkingsgroepen kwam het in 1997 tot een gewelddadige confrontatie. Het hijsen van de Albanese vlag bij het gemeentehuis leidde tot de arrestatie van de Albanese burgemeester van de stad, wat weer de opmaat vormde tot een grote demonstratie van boze Albanezen. De Macedonische politie trad hard op: drie demonstranten werden gedood, enkele honderden raakten gewond. Niet eerder had zich in Macedonië zo'n conflict voorgedaan. ,,Vandaar dat we ervoor kozen om juist hier iets te gaan doen.'

Samenwerking is de leidraad van IPG. Want buiten die keer dat ze met elkaar op de vuist gingen, hebben Albanezen en Macedoniërs in de stad amper contact met elkaar. ,,Ze leven in volstrekt gescheiden werelden. Ze gaan naar hun eigen cafés en winkels, hebben hun eigen culturele verenigingen. Kinderen gaan vaak wel naar dezelfde school, maar hebben apart les. Mensen weten weinig van elkaar en dat gebrek aan informatie kan leiden tot problemen.'

Wie een mooi plan heeft kan bij IPG terecht voor subsidie. Velen hebben inmiddels de weg gevonden, maar velen hebben ook nul op het rekest gekregen. ,,Alle sportclubs bijvoorbeeld zijn bij ons geweest. Ze willen allemaal geld, en daarvan willen ze dan spelers kopen en trainers inhuren om kampioen te worden. Maar dat is voor ons natuurlijk helemaal niet interessant. Bij ons gaat het om de onderlinge samenwerking.' De lokale handbalclub heeft dat inmiddels begrepen: die is met een voorstel gekomen voor een multi-etnische handbalschool. Van Hal is enthousiast: ,,Er is voor jongeren heel weinig te doen in Gostivar. En sport is een mooie manier om mensen bij elkaar te brengen.'

IPG leek met zijn mooie idealen echter een vroege dood te sterven, toen in maart 2001 guerrilla's van het UCK de wapens opnamen om hun eisen tot verbetering van de positie van de Albanese minderheid kracht bij te zetten. Felle gevechten braken uit bij het nabijgelegen Tetovo. ,,Het leven viel helemaal stil', herinnert Van Hal zich. ,,De banken waren dicht, de winkels. Voor het politiebureau stond een lange rij mensen die een paspoort wilden halen, zodat ze weg konden als het echt nodig was.'

Beangstigend vond hij te zien hoe de rijen zich sloten. ,,Macedoniërs spraken alleen nog maar met Macedoniërs, Albanezen met Albanezen. Er deden allerlei steeds extremere verhalen de ronde, zonder dat iemand er ook maar een vraagteken bij zette. Zo ging op een gegeven moment het gerucht dat speciale troepen van de Macedonische politie met helikopters in het voetbalstadion zouden zijn geland. Eerst waren het twee helikopters, toen drie, toen vier. Niemand die het had gezien, maar toch wist iedereen het zeker.' Van Hal was zo'n beetje de enige die nog met leden van alle bevolkingsgroepen sprak. ,,Ik heb heel veel door de stad gelopen en met zoveel mogelijk mensen gesproken. Dat was het beste wat ik kon doen.'

Als tegenwicht voor de oorlogssfeer liet IPG een videoclip maken. Daarop bouwen vier kinderen -Albanees, Macedonisch, Turks en Roma- samen een huis van Lego. Heel kort flitst een beeld van een verwoest huis in Kroatië voorbij. Een stem zegt: 'Het is in onze handen om te bouwen of te vernietigen'. ,,Het was een clip van dertig seconden, heel snel, niks oubolligs. Hij is continu op allerlei lokale zenders uitgezonden en we hebben heel veel positieve reacties gehad.'

Van Hal, die eerder op het IKV-kantoor in Den Haag werkte, maar graag ook 'in het veld' zijn bijdrage leverde, heeft even getwijfeld of hij zou blijven. ,,Maar ik dacht: ik ben hier om de onderlinge verhoudingen te verbeteren. Ik kan niet weggaan op het moment dat het er echt op aan komt.' Dat neemt niet weg dat het leven in Macedonië hem soms zwaar valt. Niet alleen omdat Gostivar een saaie stad is. ,,Iedereen is geradicaliseerd. En je hebt niet altijd zin om weer de discussie aan te gaan.'

Wat vindt hij van de beschuldigingen over en weer: Albanezen die Macedoniërs verwijten dat ze als tweederangsburgers worden behandeld, Macedoniërs die Albanezen verwijten dat ze zich willen afscheiden? ,,Ik kan soms boos worden op beide partijen. Op een gegeven moment had ik het idee met iedereen ruzie te hebben. Ik werd ook door iedereen van partijdigheid beschuldigd. Want dat is het lastige: vrijwel alles wat je doet wordt als partijkiezen geïnterpreteerd.'

Zoals het feit dat Van Hal besloot Macedonisch te leren en niet Albanees. ,,Ik moet iedere keer weer uitleggen waarom: twee talen tegelijk leren kan ik niet. Bovendien spreken de meeste Albanezen Macedonisch en de Macedoniërs geen Albanees. En in Gostivar zijn -in tegenstelling tot Macedonië als geheel- juist de Macedoniërs in de minderheid. Als ik het zo uitleg, gaan de meeste Albanezen uiteindelijk mokkend akkoord. En het helpt dat ik in ieder geval wel de Albanezen goedendag kan zeggen en kan vragen hoe het met ze gaat.'

Dat alles als een keuze voor of tegen wordt uitgelegd, heeft ook geleid tot de opmerkelijke beslissing om geen advertenties te plaatsen in het krantje Stem van Gostivar, dat sinds een paar maanden in vier talen verschijnt. ,,We willen laten zien dat we volkomen onafhankelijk zijn. Hier kent iedereen iedereen; een winkelier is niet alleen maar winkelier, maar ook bijvoorbeeld lid van een partij.' En dan kan zelfs reclame al 'verkeerd' worden uitgelegd.