Debacle met stier Herman

Ooit was stier Herman de trots van de biotechnologische sector in Nederland. Bij zijn geboorte in 1990 leek het genetisch veranderde rund, het eerste ter wereld, gouden bergen te beloven. Maar er ging iets mis. Pharming, het bedrijf dat Herman heeft gecreëerd, is bijkans bankroet geraakt. En de stier moet zijn dagen slijten in het natuurhistorisch museum Naturalis, waar hij in leven wordt gehouden met geld van een uitvaartverzekeraar en een it-bedrijf.

Wat is de reden van dit debacle? In de documentaire 'Uitgemolken: visies op stier Herman' legt wetenschapsjournalist Jos Wassink deze vraag voor aan betrokkenen. Hij laat overtuigend zien dat alle partijen laakbaar hebben gehandeld, met als gevolg dat het klimaat voor biotechnologie dramatisch is verslechterd.

Het begint zo vrolijk. Bioloog Herman de Boer, vader van Herman, wil een koe genetisch veranderen, zodat zij in haar melk het menselijke eiwit lactoferrine maakt. Dit eiwit ondersteunt de ontwikkeling van het afweerapparaat bij baby's.

Met behulp van eierstokken uit slachthuizen zorgt De Boer ervoor dat op 16 december 1990 het eerste gemodificeerde rund ter wereld komt. Vreugde alom. Ook Hans van der Wielen, ex-directeur van Nutricia, verschijnt lachend in beeld. Maar hij weet de pret meteen te drukken: ,,Jammer dat het een stiertje was.'' Stiertjes produceren geen melk. De industrieel moet dus wachten op de dochters van Herman.

In 1992 geeft Bukman, de toenmalige minister van landbouw, toestemming om met Herman door te fokken. Michiel Linskens, ex-medewerker van de Dierenbescherming, reageert woedend. Hij stelt dat het creëren van gemodificeerde dieren officieel alleen hoort te worden toegestaan als dit van onmisbaar belang is en als er geen alternatieve wegen zijn om het uiteindelijke doel te bereiken. De commissie-Schroten, die de minister in deze zaak heeft geadviseerd, blijkt gezwicht voor het argument van Pharming dat lactoferrine uier ontstekingen bij koeien zou voorkomen. Maar de onmisbaarheid van dat nut is aanvechtbaar, vindt ook ethicus Tjard de Cock Buning, destijds lid van de commissie.

Door de controverse groeit de weerstand tegen biotechnologie. Die ontwikkeling wordt nog versterkt door een campagne van de Dierenbescherming, die haar nog altijd kwalijk wordt genomen. De organisatie verspreidt posters met daarop grote koeien en de tekst: 'Binnenkort met blond haar en blauwe ogen?'. Herman is immers verrijkt met een 'menselijk' gen, en wat dáár niet allemaal van kan komen...

Als vervolgens uitlekt dat Pharming in het geheim wordt gefinancierd door Nutricia, in ruil voor de toekomstige levering van lactoferrine voor babymelk, is de beer volledig los. De Dierenbescherming komt opnieuw met posters, ditmaal van een vrouw met koeienuiers die haar baby laat drinken. Dit doet denken aan genetische manipulatie van de mens, wat geenszins aan de orde is. ,,Schandelijk en onsmakelijk'', oordeelt Bukman, van wie onduidelijk blijft of hij destijds heeft afgeweten van het geheime contract. De Tweede Kamer heeft hij er niet over ingelicht, net zomin als de ethische commissie. Had de minister dat wel gedaan, dan was er hoogstwaarschijnlijk nooit toestemming gekomen om met Herman door te fokken.

Boven op deze perikelen komt dat het binnen Pharming rommelt. Er worden mensen ontslagen, de wetenschappelijke cultuur moet wijken voor een commerciële en er gaan onnodig kalveren dood. Uiteindelijk neemt de spanning zo sterk toe dat Nutricia zich als financier terugtrekt. Einde oefening.

Nieuwe Hermannen hoeven we in Nederland voorlopig niet meer te verwachten. Die maken ze voortaan in het buitenland. Wij hebben de boot gemist, luidt de slotsom. Alle partijen lijken daar rouwig om, behalve Linskens. Die slaat zichzelf op de borst.

Uitgemolken: visies op Stier Herman, 1 december, 21.05 uur, Ned. 3.