Levensechte Proefopstelling Frictiekunde

In het volle licht van de openbaarheid vechten fractieleden en bestuurders van de LPF om de macht. Uitgelezen studiemateriaal voor wetenschappers die willen weten hoe je van een handjevol mensen een groep maakt die zijn taak aankan. Wat hebben de psychologie en de antropologie over de processen in de LPF te zeggen?

Heb een beetje compassie met de mensen van de LPF. Ze knokken elkaar de fractie en de partij uit, maar dat is normaal bij een groep die net tot stand is gekomen. Niemand had het kunnen voorkomen, zegt de Groningse sociaal-psycholoog J. P. van de Sande. Je vindt het allemaal al bij Bruce Tuckman, die het onderzoek op dat gebied samenvatte in een een mooi rijmpje: forming, storming, norming, performing. In goed Nederlands: groepen maken achtereenvolgens een maak-, een kwaak-, een smaak- en een raakfase door. Pas tijdens die laatste fase kan de groep werken aan datgene waar hij voor op de wereld kwam.

,,Eerst is er niks, en er moet iets gebeuren. Dus er wordt een projectgroep gevormd, of een bestuur. Daar moet over besloten worden: wie komt erin, wat gaat die doen, waar gaan we vergaderen? Dat is forming.''

,,Als je eenmaal zo ver bent, heb je nog geen groep: alle mensen binnen de groep moeten nog een positie veroveren. Dat is lastig bij een club mensen als de LPF-fractie: die zijn allemaal uitgezocht omdat ze op een bepaald gebied redelijk presteren, al is het maar het draaiende houden van een uitgeverij van pornobladen - jij en ik kunnen dat niet. Deze mensen komen bovendien bijna allemaal uit het bedrijfsleven, die zijn gewend hun invloed te doen gelden.''

,,Dus dat gaan ze doen: storming, mekaar eventjes laten zien wat ze zijn. Ik heb zelf kippen gehouden, en als je er een stel bij elkaar zet heb je een week lang een enorm gedonder. Elke kip moet met elke andere vechten, pas dan weten ze wat de machtsverhoudingen zijn. Zelfs kakkerlakken hebben dat, dat is de laagste diersoort waarvan bekend is dat de individuën een dominantie-hiërarchie hebben.''

,,Het is natuurlijk een geïdealiseerd model. De forming- en storming-fasen lopen door elkaar heen, en later in de performing-fase kan er natuurlijk een nieuweling binnenkomen die eerst eens eventjes gaat 'stormen'. Het is een denkmodel, het geeft de functies weer. En het is ook een voorschrift: als je een goed werkende groep wilt hebben, moet je eerst zorgen dat de samenstelling goed is en de macht duidelijk.''

,,Die grote geldingsdrang zie je bij ieder begin van een politieke partij. Reken maar dat na de oprichting van D66 de mensen ook over de straat rolden, maar dat gebeurde alleen veel meer binnenskamers.''

,,Het is een wetmatigheid: de ruzies lopen kortstondig hoog op, en dan leggen ze zich er toch bij neer. Je kunt er donder op zeggen dat ze bij de LPF nu intern bezig zijn met regels die maken dat allerlei dingen niet meer gebeuren: wat ze zelf denken dat de grote fouten zijn geweest. Dat is norming. En ook dat heb je bij kippen. Als twee kippen, in een groep waar de posities al duidelijk zijn, op hetzelfde stukje eten aflopen, zegt een van de twee: iiiii... en de andere stopt. Dat is de vogel-achtige vorm van een norm: een middel om persoonlijke machtsuitoefening te voorkomen.''

,,Bij de LPF gaat het dus precies zoals je zou kunnen verwachten, maar er zijn twee opvallende dingen: de intensiteit van het conflict, en het vele wat wij daarover te weten komen.''

,,Volgens mij is de verklaring deze: journalisten huldigen allerlei waarden die hen goed uitkomen: openheid, vrijheid van de pers, democratische waarden, het Amerikaanse systeem kortom. Als je nou als mens dit soort normen klakkeloos onderschrijft, dan denk je: we zijn goed bezig als we veel aan de pers vertellen. En: als ik over iemand anders tegen een journalist iets slechts vertel, dan helpt mij dat. Dat is wat LPF-ers geloven.''

,,Ik denk dat het een generatie-effect is. Men is opgegroeid met de televisie en bekijkt de wereld een beetje als in het verhaal over de grot van Plato: mensen zien de schaduwen op de muur, maar ze denken dat het de echte wereld is. Die generatie heeft vier uur per dag voor de buis gezeten, dat moet toch een effect hebben, en daar is nog niet veel onderzoek over.''

,,Je kunt verwachten dat ze nog mediageiler zijn dan gewone politici. Ze hebben op het journaal gezien hoe het moet: politici die stomend van het zweet uit het Torentje komen. En als de journalisten op dezelfde manier bij de deur van hun fractiekamer staan, dan spelen ze dus een glansrol. Maar dat leren ze nog wel af, ze komen er vanzelf achter dat de pers niet te vertrouwen is.''

,,Wel denk ik dat de LPF, veel meer dan de traditionele partijen, de toekomst is: met een buitengewoon grote rol van de publiciteit. Waar de kamervragen nu nog gaan over een artikel dat in Trouw heeft gestaan, kun je voorspellen dat een LPF-er een kamervraag zal stellen over iets dat op SBS6 te zien was.''

,,Maar dan moeten ze natuurlijk wel uit de crisis komen. Iemand moet die partij gaan leiden. Daar hebben wij een instinct voor. Dat is steeds meer algemeen geaccepteerd sinds E.O. Wilson zijn boek over sociobiologie schreef, maar je vindt het ook in een fascinerend boek van Freud dat vreemd genoeg nooit veel aandacht heeft gekregen: Massenpsychologie und Ich-Analyse. We kijken naar iemand en we onderscheiden direct: is die een goeie of niet.''

,,Als iemand de leider moet worden, dan scannen we onze omgeving: we zoeken dan naar een man, in de kracht van zijn leven of iets ouder, want hij moet veel ervaring hebben. Hij moet een grote solidariteit hebben met de eigen groep. Hij mag hard zijn, als hij maar communicatief is. En meestal heeft hij ook bloedbanden met een groot deel van de groep.''

,,Herben en Wijnschenk, dat zijn mensen die meegaan, die volgen de leider. Heinsbroek is zijn eigen kandidaat, die loopt zich warm. Bij mijn kippen gebeurde dat ook. Eens in het jaar slachtte ik de grote haan, om er nieuw bloed in te krijgen. Dan vochten de jonge hanen met elkaar. Zo gauw er een de toppositie kreeg, dan Levensechte Proefopstelling Frictiekunde begon hij te groeien. En 14 dagen later was hij die grote vette haan.''