De leukste thuis

De populaire televisieprogramma's willen iets met de politiek. Maar dan wel leuk. En de lijsttrekkers blijken tot veel bereid, al krabben zij zich achter de oren na hun pauzenummer in de 'Soundmixshow'.

De makers van het tv-programma 'De Zwakste Schakel', een kwis waarbij kandidaten elkaar moeten wegstemmen, zagen het al helemaal voor zich: een aflevering met de lijsttrekkers van politieke partijen, en dan kijken hoe ze elkaar afslachten.

Ook interessant is een programma over de lijsttrekker en zijn huisdier. Maar, hoe creatief ook, de partijen gooiden deze ideeën in de prullenbak. De afwijzingen door de campagneteams zijn echter schaars. Er gaat geen avond voorbij zonder dat op alle zenders politici hun zegje doen. Die toename van televisieaandacht zit vooral bij de 'leuke' programma's. Hoogtepunt was het lijsttrekkersdebat afgelopen zaterdag in de pauze van de 'Soundmixshow'.

Jan Kleinnijenhuis, politicoloog van de Vrije Universiteit, heeft de indruk is dat de aandacht norm is toegenomen. Kleinnijenhuis bekijkt sinds begin jaren negentig de invloed van media op de verkiezingen. Was er in de jaren negentig geen sprake van een opmars van politici in showprogramma's en talkshows, dat is nu veranderd, zegt Kleinnijenhuis. ,,Televisiemakers zijn dit voorjaar tot de conclusie gekomen dat politici wel degelijk spannende televisie kunnen opleveren.''

Het lichtende voorbeeld is volgens hem Barend & Van Dorp, de talkshow die onlangs de Zilveren Nipkow-schijf in de wacht sleepte. ,,Zij hebben er bijna een sport van gemaakt om met politieke kopstukken boeiende tv te maken. Met borrelnootjes en een glas wijn op tafel voor gezelligheid en wat humor van Jan Mulder, kunnen zij de aandacht vasthouden van mensen die niet bijzonder in politiek zijn geïnteresseerd. Zeker als er ook een bekende artiest aan tafel zit.''

Een andere oorzaak van het fenomeen dat men van de vroege avond tot middernacht van de ene naar de andere Haagse kop kan zappen, is de groei van het aantal zenders. ,,Die willen nu allemaal iets met politiek doen. Maakt niet uit hoe. Daar komt bij dat zenders serieus genomen willen worden en zich steeds meer afkeren van de ranzige shows. Politiek is een beproefd middel om het imago op te vijzelen.''

Natuurlijk, zegt Kleinnijenhuis, hoort ook de opkomst van de mediagenieke Pim Fortuyn thuis in het lijstje oorzaken. De Lijst Pim Fortuyn heeft wegens geldgebrek geen enkele bijeenkomst voor kiezers of leden gepland. De campagne van die partij beperkt zich tot televisie-optredens. ,,Daar hebben we onze handen vol aan'', zegt Fortuyn-woordvoerder Mat Herben. ,,We worden zo overstelpt door aanvragen dat we heel zuinig zijn met toezeggingen aan bijvoorbeeld kranten.''

Kleinnijenhuis verbaast het niet dat de televisiebazen zo gek zijn op Fortuyn. ,,Hij heeft met zijn bondig en kort door bocht geformuleerde kritiek op het beleid van de paarse kabinetten de politiek interessanter gemaakt. Hij staat dicht bij de belevingswereld van veel burgers. Daardoor kijken mensen graag naar hem. Bovendien heeft zijn succes in de peilingen de gevestigde partijen in grote verwarring gebracht en dat levert mooie tv op. Daar wil iedereen een graantje van meepikken.''

CDA-voorlichter Jack de Vries schat dat lijsttrekker Balkenende zo'n 30 procent meer aanvragen krijgt dan vier jaar geleden Jaap de Hoop Scheffer. Hij staat soms verbaasd over de vindingrijkheid van producers. ,,Wij snappen dat wel. Je kunt niet in de kroeg of bij de kapper komen of mensen praten over politiek. Dat is een hot onderwerp en dus storten zij zich daarop. Dat kun je negatief bekijken in de zin dat de politiek verwordt tot plat vermaak. Maar er zitten ook positieve kanten aan. Burgers die weer om politiek geven, dat is niet iets waar je licht overheen moet stappen.''

Er zijn wel grenzen voor het campagneteam van het CDA. Zo voelde Balkenende helemaal niets voor een optreden in het programma 'Herberg de Leeuw', waarbij hij geïnterviewd zou worden door een als clown verklede Paul de Leeuw. ,,Een belangrijk criterium is dat Jan Peter zich prettig moet voelen'', legt De Vries uit.

Daarom ook zei hij nee tegen Ralph Imbar die een serie heeft waarbij lijsttrekkers een zelfportret op canvas schilderen terwijl zij onderwijl over hun privéleven praten. ,,Hij kan niet tekenen dus voelde hij helemaal niets voor dat idee. Maar autoracen vindt hij wel leuk en dus deed hij mee aan een kartrace in het jongerenprogramma 'Lijst Nul'. Voorwaarde was dat hij ook over de inhoud van het CDA-verkiezingsprogramma mocht praten en dat is uitstekend gelukt.''

Een uitnodiging van de redactie van 'Barend & Van Dorp' zal het CDA nooit terzijde leggen. De Vries: ,,Dat programma beantwoordt aan het ideaal van een informele setting waarbij de inhoud niet wordt vergeten. Zij slagen erin een groot publiek te trekken dat niet per se naar bijvoorbeeld Buitenhof kijkt. Dat is electoraal erg interessant, voor alle politici trouwens.''

Volgens Mieke Pennock, woordvoerster van D66-lijsttrekker Thom de Graaf, blijft de toename van mediabelangstelling niet beperkt tot tv. ,,Dat is over de hele linie merkbaar. Radio en vooral internet melden zich dagelijks voor interviews.'' Criterium voor een positieve reactie is altijd de vraag of de partij haar inhoud kwijt kan. ,,Laatst belde een producer met de vraag of Thom een leesbril heeft, want hij wilde filmen over de vraag door welke bril lijsttrekkers letterlijk naar de samenleving kijken. Waar gaat dat over?''

Pennock erkent dat lijsttrekkers zich regelmatig voor een prisoner's dilemma staan; niemand waagt het ergens nee tegen te zeggen. ,,Bij debatten wegen wij wel degelijk af wie wel en wie niet komt. Afspraken over de vraag waar de grens moet liggen, zijn niet te maken.''

Zo vindt Pennock de ophef over het lijsttrekkersdebat in de pauze van de 'Soundmixshow' overtrokken en zelfs hypocriet. ,,Er keken wel miljoenen mensen naar, bij wie je politiek onder de aandacht brengt. Natuurlijk zijn onderdelen voor verbetering vatbaar en was er wel erg veel show. Vijftien seconden voor het standpunt over veiligheid is weinig, maar ik vind dat politici in staat moeten zijn om hun boodschap kernachtig te brengen.''

Kranten hebben volgens Pennock net zo goed als televisie de neiging om overal een hype van te maken. ,,Vroeger keken verslaggevers naar het debat en maakten daar een stukje over. Nu krijg ik meteen vragen over wat iedereen van het debat vond. Het zijn vaak de sfeer en de vorm waarover wordt geschreven, niet de inhoud. We zijn de meeste tijd kwijt aan het reageren op uitspraken die anderen op tv hebben gedaan en op nieuwe peilingen. Voor kranten is er weinig reden om met dedain naar het debat in de Soundmixshow te kijken.''

Politicoloog Kleinnijenhuis ziet eveneens de voordelen van de gegroeide populariteit van politiek. Het is volgens hem echter de vraag hoe lang dat stand zal houden. Het ziet ernaar dat na de verkiezingen geen enkele populaire combinatie op een meerderheid kan rekenen. ,,Dat kan grote teleurstelling teweegbrengen. Maar stel ook dat na de verkiezingen blijkt dat de simpele oplossingen van Fortuyn niet werken. Dat kan het geloof in de politiek een geweldige opdoffer geven.''