De 'machine van de dood' hapert

Voor het eerst sinds in 1976 de doodstraf in de VS werd heringevoerd is het aantal gevangenen in Amerikaanse dodencellen gedaald. Weliswaar marginaal: van 3726 in 2001 tot 3711 nu. Maar na ruim een kwarteeuw van alleen maar stijgingen zien anti-doodstrafactivisten de afname als een hoopvol signaal.

Voor de anti-doodstrafbeweging waren de afgelopen maanden al opzienbarend: steeds nieuwe berichten dat ter dood veroordeelden moesten worden vrijgelaten nadat onderzoek uitwees dat ze onschuldig waren. Inmiddels behandelt het Amerikaanse Hooggerechtshof drie zaken, die elk voor een omwenteling kunnen zorgen.

Onlangs blokkeerde de opperrechters in Washington twee executies in Florida. De beslissing kwam nadat het federale hof had besloten een beroepszaak uit de staat Arizona in behandeling te nemen. Het ging hier om een man uit Phoenix, ter dood veroordeeld voor moord.

Zijn advocaat deed bij het hoogste rechtscollege een beroep op een uitspraak van het Supreme Court dat bij juryrechtspraak alle feiten die tot een verhoging van de straf kunnen leiden door de twaalf gezworenen moeten worden vastgesteld. In Arizona - en in nog acht andere Amerikaanse staten - is er een regel dat de rechter kan afwijken van de straf die de jury oplegde. Bij de man uit Phoenix was dat gebeurd. De jury vond dat hij levenslang had moeten krijgen, de rechter maakte er de doodstraf van.

Het Hooggerechtshof zal zich over de grondwettigheid van de tussenkomst van de rechter uitspreken en heeft Florida vooruitlopend daarop in feite tot een moratorium gedwongen. Als de hoogste rechters vinden dat het vonnis uit Arizona strijdig is met de Amerikaanse grondwet, dan zal die uitspraak directe gevolgen hebben voor bijna 800 ter dood veroordeelden. Alleen al in Florida legden rechters in 167 gevallen de doodstraf op in zaken waarbij een jury levenslang wilde. In het uiterste geval zal de fase waarin de straf werd bepaald in deze 800 kapitale zaken moeten worden overgedaan. Maar omdat dit ondoenlijk lijkt, is er kans dat 800 doodvonnissen worden omgezet in levenslang.

Er is meer aan de hand. Het Supreme Court heeft naast de Arizona-zaak nog twee doodstrafzaken in behandeling genomen, die -bij toekenning van het verweer- grote invloed kunnen hebben op de Amerikaanse doodstrafpraktijk. Bij een zaak uit de staat Virginia draait het om de al jaren lopende discussie over de vraag of iemand die zwakbegaafd is ter dood kan worden veroordeeld. Daryl Atkins is zo iemand. Hij heeft een IQ van minder dan zeventig en is daarmee volgens de Amerikaanse normen zwakbegaafd. Maar niettemin werd hem voor een moord de doodstraf opgelegd. Het Hooggerechtshof gaat beoordelen of er in zijn zaak sprake is van een 'wrede en ongewone straf'. Als het rechtscollege die vraag beantwoordt met 'ja', dan zal dit leiden tot een golf aan herzieningsverzoeken van veroordeelden die menen ook in de categorie te vallen.

Van de 38 staten met de doodstraf verbieden er 18 executie van zwakbegaafden. Ook de federale overheid legt aan daders met een laag IQ niet de doodstraf op. Ruim tien jaar geleden sprak het Supreme Court zich al eens uit over het terechtstellen van zwakbegaafden, maar omdat toen nog slechts een minderheid van staten deze groep uitzonderde, kwam het niet tot een afwijzend oordeel.

De Nederlander Bart Stapert, die twaalf jaar in de VS werkte als doodstrafadvocaat, vermoedt dat het Hooggerechtshof nu tot een ander besluit zal komen. ,,De Supreme Court zou kunnen constateren dat het niveau van fatsoen zich heeft ontwikkeld door de jaren heen, nu steeds meer staten de executie van zwafbegaafden zijn gaan afwijzen. Je ziet ook dat een meerderheid van de Amerikaanse bevolking nu van mening is dat je zwakbegaafden niet kunt executeren. Dat is toch kennelijk een ontwikkeling die tijd nodig heeft gehad. Ik heb trouwens wel de indruk dat er in de dodencellen veel zwakbegaafden zitten.''

De derde zaak waarover de rechters in Washington zich buigen, speelde in Texas in het district Dallas, waar het plaatselijke kantoor van de officier van justitie met opmerkelijke voortvarendheid selectie van jury's wist te manipuleren. Bij doodstrafzaken ontstaat vrijwel altijd in de voorfase van het proces een loopgravengevecht tussen openbaar ministerie en verdediging over de samenstelling van de twaalfkoppige jury. Stapert: ,,Racisme speelt daarbij in elke doodstrafstaat een alles overheersende rol. De officier van justitie wil voorkomen dat er zwarten in de jury worden benoemd, want die zijn doorgaans tegen de doodstraf. De verdediging probeert altijd zo veel mogelijk zwarten in de jury te krijgen. Dit is altijd een buitengewoon ingewikkelde procedure.''

In 1986 veroordeelde het Hooggerechtshof discriminatie bij de samenstelling van jury's en bepaalde dat de officier van justitie het weigeren van zwarte juryleden voortaan behoorlijk moest motiveren. Zodra een advocaat 'een patroon van rassendiscriminatie' signaleerde, kon hij de rechter om tussenkomst vragen. ,,Maar officieren van justitie zijn er steeds slimmer in geworden'', aldus Stapert, die in de VS tal van juryselecties uitvoerde.

In Dallas werd de rechtsregel volgens advocaten sluw en stelselmatig gesaboteerd. Binnen het openbaar ministerie circuleerden zelfs instructies voor officieren hoe ze de regels moesten omzeilen. Bij het proces tegen een zwarte verdachte uit Dallas was één jurylid zwart. Hij werd toegelaten door de officier, nadat hij tijdens de selectie had verklaard dat executie met een dodelijke injectie naar zijn mening een te snelle methode was om moordenaars te straffen, een betere sanctie zou zijn om zo iemand aan een spies te rijgen, met honing te overgieten en boven een mierennest te hangen.

Stapert: ,,In de zaak in Texas is er sprake van een patroon van racisme, dat door de rechter is genegeerd. De uitspraak van het Supreme Court in deze zaak kan volgens mij invloed hebben op alle doodstrafzaken. Want bijna altijd speelt rassendiscriminatie een rol bij de samenstelling van jury's.''

En tenslotte begint het probleem van de onschuldigen in de VS steeds meer op te spelen. Het is vooral bij de doodstraf een pijnlijk onderwerp. Een onschuldige die twintig jaar achter tralies heeft gezeten, kan nog - met een zak geld ter compensatie - worden vrijgelaten. Dat lukt niet meer bij de onschuldige die al van staatswege is omgebracht.

Mede dank zij de trage beroepsprocedures in doodstrafzaken hebben in de afgelopen 25 jaar 99 ter dood veroordeelden de gerechtelijke dwaling in hun zaak nog voor hun executie kunnen aantonen. Al was het vaak op het nippertje. In de Amerikaanse staat Illinois geldt sinds twee jaar een moratorium op de uitvoering van de doodstraf, ingesteld nadat een man die volstrekt onschuldig was pas een paar uur voor zijn executie vrijkwam. Dat had hij te danken aan onderzoek van studenten in de journalistiek.

Afgelopen weekeinde vertelde gouverneur George Ryan van Illinois tijdens een conferentie over de doodstraf dat hij inmiddels de dossiers van alle 163 gevangenen in de dodencel van zijn staat opnieuw laat bekijken. Sinds in Illinois in 1977 de doodstraf opnieuw werd ingevoerd zijn er dertien onschuldigen vrijgelaten.

Ook binnen het Hooggerechtshof zelf zijn er signalen dat er beweging zit in de standpunten over doodstrafzaken. Opperrechter Sandra Day O'Connor verklaarde onlangs over de vrijlating van onschuldig ter dood veroordeelden: ,,Als statistieken een juiste indicatie geven, dan maakt ons systeem het kennelijk mogelijk dat onschuldigen worden geëxecuteerd.'' Haar collega Ruth Bader Ginsburg zei vorig jaar over de rechtsbijstand in kapitale strafzaken: ,,Ik moet de eerste zaak nog tegenkomen waarin een verdachte goed is verdedigd.''

Kort daarna kwam de Amerikaanse hoogleraar strafrecht James Liebman, die een grote invloed heeft op de rechters van het Hooggerechtshof, met de schokkende resultaten van een onderzoek van 5000 doodstrafzaken. Liebman stelde vast dat gemiddeld in de VS bijna zeventig procent van de doodstrafvonnissen bij nadere beschouwing moesten worden omgezet in mildere straffen, omdat er fouten waren gemaakt.

Stapert: ,,Het interessante is dat zich in Amerika in de discussie over de doodstraf een fundamentele omslag voltrekt. De recente vrijlating van veroordeelden hebben het publiek aan het denken gezet. De Amerikaanse burger realiseert zich dat er fouten zitten in het systeem.''